lunes, 20 de junio de 2016

Plinio el Viejo y su Naturalis Historia

TEMA 6

El autor
·        Vida
Al contrario que ocurre con un gran número de autores de la antigüedad, de Plinio el Viejo tenemos una cierta cantidad de información precisa y satisfactoria. Estos datos giran en torno a la fecha y lugar de nacimiento y su muerte, así como la doble carrera que llevó a cabo durante su vida: la pública, pues pasó de ser funcionario y administrador a almirante; y literaria, por ser un erudito que plasmó su amor a la ciencia en sus obras.
En cuanto a las fuentes que nos dan apuntes biográficos de Plinio, se encuentra Suetonio y su obra De viris illustribus, en la que reflejan dentro del grupo de los historiadores a Plinio. Señala, además, que nace en Como, en donde pudo desempeñar el cargo propio de los caballeros e incluso, con la mayor brillantez, el de procurador. Con respecto a su quehacer literario, nos dice que escribió veinte libros acerca de las guerras de Germania y treinta y siete libros de lo que se corresponde con De naturalis historia. Su muerte, tuvo lugar a causa de la erupción del Vesubio en la Campania, en el años 79 d. C.
Por otro lado, en las Crónicas de San Jerónimo se nos habla de un Plinio, pero se presta a confusión en torno a si es el tío o el sobrino, de ahí que no la podamos tomar como fuente fidedigna.
Un caso que puede servirnos es la propia Naturalis historia del autor que nos ocupa, y es que, aunque no se sepa con certeza, por algunos pasajes que componen la obra que contienen verbos como vidi o vidimus, podemos concluir no solo que este estuvo en los lugares que plasma en sus textos, sino incluso que desempeñó alguna magistratura allí.
Finalmente, y, sin duda, la fuente más fehaciente es la de su sobrino, Plinio el Joven y las noticias que nos proporcionan sus cartas, sobre todo las destinadas, por un lado, a Bebio Macro (III, 5), y, por otro, la de Tácito (VI, 16), aunque es posible encontrar, en menor medida, información en otras.
Así pues, como señalábamos más arriba, Plinio nació en Como, una colonia romana que databa del 59 a. C. y que se encontraba en la región sur del Lago Lario. En relación a la fecha, siguiendo el testimonio de su sobrino, decessisse anno sexto et quinquagensimo (III, 5, 7), es decir, que habría muerto a los cincuenta y seis años. Si tenemos en cuenta que su muerte tuvo lugar en el año 79 d. C., llegamos a la conclusión de que su nacimiento ronda el otoño del año 23 a. C. y el verano del siguiente.
Por otra parte, podemos observar en el Praefatio de su obra la benevolencia de Tito, a quien la dedica, así como los lazos afectivos que mantenía con su lugar de origen: namque tu solebas nugas esse aliquid meas putare (Praefatio, 1), palabras casi calcadas de dos versos de Catulo, de quien decía ser contemporáneo en el mismo pasaje: conterraneum meum.
Por lo que respecta a su familia, sabemos que estaba inscrita en la tribu Oufentina, por lo que formaban parte de la burguesía acomodada de la provincia, hasta el punto de poder haber accedido a algunas funciones de la orden ecuestre incluso antes del propio Plinio. Asimismo, tenía una hermana, Plinia, la cual se casó con un tal Cecilio, el mismo que terminaría muriendo en el 76. Por esta causa, es el tío quien termina ejerciendo el papel de tutor legítimo de su sobrino homónimo el mismo año de su muerte.
En lo que a su educación se refiere, no tenemos muchas noticias, si bien hay indicios que nos hacen pensar que pasó un tiempo en Roma durante su adolescencia, en donde, según la carta de su sobrino a Bebio Macro, llegó a trabajar como abogado. Cabe destacar, por otra parte, un pasaje de la Naturalis historia en el que se hace alusión a Apión: adolescentibus nobis visus Apion (XXX, 18). Este hombre, más bien llamado Plistonico, era de Alejandría, pero anduvo en Roma bajo los reinados de Tiberio, Calígula y Claudio. Se dedicaba a la gramática, a la historia y, en cierta parte, a la medicina en tanto en cuanto al poder de algunas plantas.
Pasemos a hablar ahora sobre su carrera militar. Si tenemos en cuenta las leyes dirigidas a la orden ecuestre, Plinio tuvo que cumplir una serie de obligaciones militares antes de que fuera posible su acceso al cargo de procurador, el cual estaba reservado a los caballeros. De esto nos habla, por un lado Suetonio, afirmando llevó a cabo su labor industrie (fragm. 80). Por su parte, su sobrino, en la carta ya mencionada a Bebio Macro, nos dice que su tío sirvió como praefectus alae (III, 5, 3), y que redacto los veinte libros de sus Bella Germaniae durante su servicio en Germania (III, 5, 4). Concretamente, sus funciones las cumplió en las fronteras del noroeste del Imperio, en torno a los años 47 y 58. En primer lugar, sirvió poco tiempo en la Germania inferior, bajo las órdenes de legado consular Dominicio Corbulón. Más adelante en la Germania superior, esta vez bajo Pomponio Secundo. Luego regresó a la inferior, con Pomponio Paulino, y, finalmente de nuevo a la superior con Duvio Avito. Es destacable el orden que siguió Plinio en su militia equestris, y es que, tal y como señala R. Syme en el libro de G. Servat (Plinio el Viejo, p. 25), en lugar de ir de praefectus cohortis a tribunus militum y, de ahí, finalmente, a praefectus alae, nuestro autor desempeñó los dos últimos cargos en el orden inverso, obedeciendo lo que había establecido en aquel entonces el emperador Claudio.
Durante esta época, Plinio estrecha lazos de amistad con personalidades de la talla de Tito, al cual se refiere, como hemos visto, en el Praefatio  de su obra: nobis quidem qualis in castrensi contubernio (Praef. 3). Efectivamente, la palabra contubernium se refiere a compañeros de tienda. Por otra parte, fue muy amigo de Pomponio, lo cual propició que llegara a relacionarse con círculos muy distinguidos de su época.
Por lo demás, no tendremos noticias de Plinio hasta después de la muerte de Nerón y de la toma de poder por parte de Vespasiano. Y es que, en torno al año 50, en el que vuelve de Germania, no está claro, como señala G. Serbat (p. 26) si “el crédito de sus enemigos estuviera en baja”, o pudiera ser que no estuviera dispuesto a desempeñar un cargo público bajo el reinado de tal déspota emperador. Por esta causa, fue el momento en el que se dedicó a su labor literaria, si bien se corresponde con la datación de sus obras de gramática y de pedagogía. Del mismo modo, tuvo la oportunidad de encontrarse en Roma, en el año 66, con Suetonio Paulino, el primer jefe romano que había sido capaz de atravesar el Atlas, según indica nuestro autor en la obra que nos ocupa (V, 14, 1).
Por otra parte, pasaremos a hablar del cursus honorum de Plinio. Como hemos señalado en el párrafo anterior, no será hasta el ascenso al poder de Vespasiano cuando podamos hacer una datación. No más ni menos que el cursus que se correspondía con el de los caballeros que se habían distinguido durante su servicio militar. Al mismo nivel que los legados, se encontraban los procuradores, de las cuales las que gozaban del mayor rango eran las del gobierno de Egipto, las de las prefecturas urbanas en Roma y las del mando de flotas. Y este fue el camino que recorrió Plinio en su vida como funcionario, un administrador de alto nivel que guardaba lealtad en todo momento al emperador sin dejar de lado a su pasión por el conocimiento.

·        Obra
Aparte de Naturalis historia tenemos noticias de otras obras que realizó Plinio a lo largo de su vida. Sin embargo, se quedaron en eso, en una noticia, pues ninguna de ellas nos ha llegado. Aparte de dedicarle tiempo a diferentes ámbitos de la ciencia natural, nuestro autor se encargó de otros campos como la técnica militar, la historia y la gramática. A continuación, iremos refiriéndonos a cada una de estas en particular.
En primer lugar, en lo que a la técnica militar se refiere, Plinio el Joven, en su carta a Tácito, nos cuenta que su tío había compuesto una serie de obras quo sint ordine scripti (III, 5, 2), es decir, en el orden siguiente: un libro sobre el manejo del venablo a caballo: De iaculatione equestri. De este título habla incluso el propio autor en su Naturalis historia: puri ingenio curaque (VIII, 159 y 162). En estos pasajes, además alude a Virgilio como persona que había sido capaz de describir las cualidades de un buen caballo, tal y como lo había hecho él mismo. Esta composición se remonta al momento en el que Plinio desempeñaba el cargo de praefectus alae.
Con respecto a su producción histórica, tenemos que tener en cuenta, tal y como señala G. Serbat (p. 43) una biografía de Pomponio Secundo en dos libros, concretamente De vita Pomponi Secundi duo. Recordemos que este fue el segundo comandante en Germania, por lo que a Plinio y a aquel los unía un estrecho lazo de afecto como general y oficial. Por esta razón, nuestro autor decide escribir la biografía de su amigo, con el fin de que su memoria viviera para siempre.
Por otro lado, dentro de la misma temática, encontramos, gracias, nuevamente, al testimonio de Plinio en Joven en su obra ya citada (III, 5, 4), los veinte libros de los Bella Germaniae. A lo largo de esta composición, su autor abarca todas y cada una de las guerras que se llevaron a cabo contra los germanos. Dio inició a su tarea justo al mismo tiempo que prestaba servicio militar en el Rin, obedeciendo en todo momento un sueño que había tenido, en el que se le aparecía la imagen muerta de Druso Nerón. Este le decía a Plinio que no dejara que su recuerdo se borrara para siempre.
Por último, dentro del conjunto histórico, hemos de mencionar la historia A fine Aufidi Bassi, compuesta ya bajo el reinado de Vespasiano. Abarcaba un período que comenzaba tras la muerte de Aufidio Baso, es decir, que continuaba, por otra parte, la historia de Tito Livio. No obstante, el contenido de esta composición es más bien, incierta, y solo es posible acudir a la Naturalis historia para entresacar algunos datos someros. Aun así, sirvió en la antigüedad para otros títulos de autores como Tácito y su descripción de las campañas de Germania. Por eso podemos encontrar en sus Annales una mención a Plinio: tradit C. Plinius Germanicorum bellorum scriptor (I, 69, 3).
Finalmente, hagamos alusión a dos libros de gramática y retórica que llevó a cabo el autor que nos ocupa, cuya información nos llega de nuevo gracias a su sobrino (III, 5, 5 y 6). Concretamente, señala que se compusieron justo antes de la historia A fine Aufidi Bassi. Se trata, pues de Studiosi tres (in sex volumina propter amplitudinem divisi, quibus oratorem ab incunabulis instituit et perficit) y de Dubii sermonis octo. El primero de ellos estaba dirigido a la formación del orador partiendo de los primeros rudimentos, mientras que el segundo se encarga de las dificultades y ambigüedades de la lengua. Ambas fueron escritas, como hemos señalado líneas más arriba, en el reinado de Nerón, pues no era el mejor momento para que una persona expresase sus ideas libremente.
En resumen, vemos a un Plinio interesado por diferentes ramas del conocimiento que fue citado en numerosas ocasiones por sus contemporáneos y los escritores posteriores. Sin duda, es comparable, como sugiere G. Serbat (p. 53) al Crisipo al que aludía el propio Cicerón: est in omnia historia curiosus en sus Tusculanae Disputationes (I, 108), en definitiva, un hombre que se mostraba un gran interés en todo tipo de investigaciones.

De naturalis historia
En este apartado prestaremos mayor atención a la única obra de Plinio el Viejo que conservamos al completo. A lo largo de sus treinta y siete libros, esta composición no solo nos ha aportado información y noticias en abundancia, sino que incluso ha llegado a influir sobremanera en los intelectuales y estudiosos de la Edad Moderna.

·        Objetivo de la obra y fuentes
Desde el comienzo de su Naturalis historia, Plinio deja claro cuál es su objetivo, precisamente lo hace en el praefatio, que al mismo tiempo le sirve como dedicatoria. Y es que el autor que nos ocupa pretendía componer un todo que reuniera omnia adtingenda quae Graeci τῆς ἐγκυκλίου παιδείας vocant (Praef. 14), es decir, todo aquello a lo que los griegos adjuntaron dentro de la cultura enciclopédica. En definitiva, un título que contuviera todo el saber. Él mismo afirma que ningún griego había conseguido llevar a cabo por sí solo una empresa de tal envergadura, no obstante, lejos de cualquier arrogancia, Plinio quería que sus palabras fueran asequibles para cualquiera, ya fueran estudiosos o campesinos y artesanos. Buscaba, por encima de todo, que su trabajo fuera útil para todo el mundo.
Además, es destacable que hubiera hecho posible que cada individuo leyera y consultara lo que deseara, gracias a los índices que reunió en el libro I, lo cual hacía a su composición mucho más accesible. Estamos pues, ante un autor humilde que también brilla por s honradez, por el hecho de que cita todas y cada una de sus fuentes. Nos dice: XX Rerum dignarum cura—quoniam, ut ait Domitius Piso, thesauros oportet esse, non libros—lectione voluminum circiter VV, quorum pauca admodum studiosi attingunt propter secretum materiae, ex exquisitis auctoribus centum inclusimus XXXVI voluminibus, adiectis rebus plurimis, quas aut ignoraverant priores aut postea invenerat vita (Praef. 13). Básicamente, afirma que ha utilizado veinte mil datos de interés tras la lectura de dos mil volúmenes pertenecientes a unos cien escritores, aparte de datos que habían sido ignorados por sus antecesores, de ahí lo de rebus plurimis.
Finalmente, como apunte digno de mención es el modo que tiene Plinio de firmar su Naturalis historia. Tal y como hicieron personalidades como Apeles o Policleto, lo hacía de manera suspensiva, como si sus páginas debieran seguir siendo completadas a lo largo de los tiempos.

·        Estructura
G. Serbat admite que es muy sorprendente que, a pesar de tener claro el carácter enciclopédico de su obra, Plinio no hubiera prestado una atención previa a la ordenación de sus treinta y siete libros. Muchas veces parece que el autor hubiera perdido el hilo conductor y pasase a tratar otros asuntos que se encontraban en segundo plano.
A voz de pronto, hay una estructura básica de la Naturalis historia que parte del segundo libro que aborda la cosmología, si bien el primero se corresponde con los índices ya mencionados. Los que van del III al VI giran en torno a la geografía, mientras que el VII finaliza con ideas antropológicas. A partir de aquí observaremos estudios acerca de la naturaleza, la cual está subordinada al hombre. Así, los animales, las plantas y los minerales son los que siguen al libro VII. Concretamente, del VIII al XI contienen datos de animales terrestres y acuáticos, así como de los pájaros y de los insectos; del XII al XVII se habla de los árboles, en el siguiente de los cereales y en el XIX de las hortalizas. Vemos, pues, que hasta este punto se sigue una línea en torno al cosmos, el hombre, el reino animal y el vegetal, pero se rompe a partir del libro XX, en el que se comienza a afrontar una temática que se sumerge en el terreno de la farmacología y la medicina.
Aunque a simple vista parezca que la obra de Plinio sigue una estructura ordenada, si nos paramos a contemplar el contenido de algunas partes, llegaremos a la conclusión de que no se corresponde con el que debería ser. Ejemplo de ello son los libros XXXIII y XXIV, dedicado a los metales como la plata, el plomo y, entre otros, el oro. Sin embargo, cuando se habla de este último, el autor se desvía del tema principal y comienza una larga exposición sobre el orden ecuestre en Roma, todo ello a partir del anillo de oro que portaban los caballeros. Además, aprovecha la ocasión para ocuparse de la moneda o de la sed de oro que tenían muchas personalidades de su época. En resumen, se trataría más de una especie de crónica histórica, que de un tratado propiamente de mineralogía.
También es posible que, a pesar de la pérdida del hilo conductor de su composición, muchos datos nos sean de gran ayuda, como sucede con el cobre en relación con la escultura (libro XXXIV). Del mismo modo sucede con el XXXV con respecto a la pintura, muy útil para los eruditos modernos; con el XXXVI, que se ocupa de las piedras; y con el XXXVII, de las gemas.
En otros casos, Plinio anuncia el tema que tratará, pero realmente lo termina haciendo en otro, como observamos en el libro XXXI, en el cual anuncia que se encargará de los remedios que se obtienen a partir de los animales acuáticos. En realidad, se dedica a desarrollar sus observaciones sobre las aguas y sus maravillas, y termina hablando de la farmacopea animal en el XXXII.
Así pues, expondremos, siguiendo a G. Serbat (p. 72), un esquema a modo de resumen de lo que hemos comentado en los párrafos anteriores, de manera que la estructura de la Naturalis historia quedaría dividida en nueve partes:
1.      I: Praefatio e índices.
2.      II: El cosmos.
3.      III-VI: Geografía.
4.      VII: Antropología.
5.      VIII-XI: Reino animal.
6.      XII-XIX: Reino vegetal.
7.      XX-XXVII: Farmacopea vegetal.
8.      XXVIII-XXXII: Farmacopea animal.
9.      XXXIII-XXXVII: Reino mineral.

La astronomía en De naturalis historia (77-82)
No obstante, en nuestra empresa no nos interesa tanto la farmacopea o la antropología como la cosmología que se aborda en el libro II. Es cierto que hay muchas discusiones, lagunas y teorías que aún quedan por resolver en torno a la Naturalis historia, su contenido y su intencionalidad, pero todo ello se sale de nuestros límites. Por esta razón, nos encargaremos de extraer de la segunda sección de la obra las ideas que guarden relación con la astronomía, así como la propia forma que tenía Plinio de ver el mundo.
Así pues, en el libro dos destacaremos cuatro partes principales, las cuales se corresponden con los cuatro elementos fundamentales que ya hemos visto en temas anteriores: fuego, aire, tierra y agua.
Los pasajes comprendidos entre el 1 y el 101, son los correspondientes a la primera parte, en la que se habla del fuego y del mundo sideral. Plinio nos muestra lo que él entiende por mundus y pasa a hablar de los planetas, de la distancia de los cuerpos celestes, de las cometas y de otros prodigios.
Más adelante, la segunda parte (II, 102- 153), está dedicada a otro elemento: el aire, así como a los fenómenos atmosféricos, los vientos, la lluvia, los rayos y otros fenómenos extraordinarios.
La tierra es el centro de la tercera parte, que ocupa los pasajes que van del 154 al 211. El autor aborda la superficie de la tierra, aspectos del cielo, terremotos y otros prodigios terrestres.
Finalmente, a pesar de que, por descarte, esta cuarta parte se corresponda con la del agua, debemos aclarar que este elemento se habría tratado ya dentro del tercer bloque. En su lugar, Plinio expone las mareas, la acción del sol y de la luna sobre el océano y otros fenómenos acuáticos.
Por otra parte, cabe destacar, a modo de conclusión del libro II, unas alusiones acerca de los prodigios del fuego terrestre y una sugerencia en torno a la medida de la tierra en los pasajes que van del 243 al 248, que coincide con el final de esta sección segunda.
Lo que lleva a cabo Plinio no se aleja mucho de la ordenación tradicional de los manuales de cosmología, pero no abundan detalles. Por ejemplo, los hados y los parhelios se tratan junto a los cometas y los bólidos, los cuales pertenecen al ámbito atmosférico, en lugar de al mundo sideral. Del mismo modo, la exposición pliniana de las aguas se realiza en el apartado dedicado a la tierra. Entre otros ejemplos también hemos de observar el hecho de que, tras desarrollar los cuatro elementos en diferentes partes, el autor añade otros apuntes después de hablar del agua. Estudiosos como G. Serbat (p. 78) sugieren que fue la dificultad que suponía la propia composición lo que hizo que Plinio mostrara “su apuro” a la hora de afrontar su redacción, añade Serbat en el mismo pasaje.
En lo que concierne a la idea pliniana de cosmología, tenemos que tener claro y ponernos de acuerdo en que el autor era todo un entusiasta a la hora de comunicar el conocimiento, y es la propia idiosincrasia de la Naturalis historia. Cuando se refiere al mundus (II, 1), de hecho, la primera palabra del segundo libro, no queda claro si se refiere a que hay que llamarlo “mundo” o, más bien “cielo”. De lo que no cabe duda es que concibe como una idea próxima a la adoración religiosa a ese quodcumque, es decir, a ese conjunto indefinible, cuya bóveda envuelve a todos los seres, y que es justo considerar como un numen, una divinidad, que no tiene ni principio ni fin (II, 1). No es más ni menos que obra de la naturaleza y la naturaleza de la misma, apunta G. Serbat (p. 78).
Por otro lado, aunque Plinio no cita entre la lista de autores a Platón, no cabe duda de que el comienzo de su libor II guarda una estrecha relación con el Timeo, concretamente, y más tarde lo afirmarían no solo Cicerón, sino también Pomponio Mela, el pasaje que se corresponde con el II, 4-5.
Asimismo, observamos otra incongruencia en esta sección de la obra pliniana. No se trata ya de que mezclase ideas pitagóricas con platónicas con un trasfondo estoico, pues este eclecticismo era bastante usual en la Roma de aquel entonces. Se trata, pues, de la importancia que le da Plinio a la astrología oriental. ¿Por qué es incoherente? Hay que tener en cuenta que, desde el principio, los romanos habían mostrado una clara reticencia a la astrología, tal y como lo habían hecho las escuelas de Platón, Aristóteles y, cómo no, la epicúrea. Sin embargo, los estoicos la concebían como uno de los aspectos de la simpatía universal, que guardaba relación con la unidad del cosmos. Por eso mismo, a partir del siglo I a. C., la importancia de la astrología se acrecentó gracias a diferentes factores, entre los cuales destacamos la afluencia de esclavos que provenían de Oriente, así como la influencia que ejerció un intelectual llamada Posidonio de Apamea, que era creyente en el ámbito de los influjos astrales. Con todo, Plinio opinaba que esta rama de la ciencia fue toda una dicha para el mundo, que influyó hasta tal punto que personalidades elevadas ya no la despreciaran. Entre otros, tenemos a César, que escogió el toro como signo, y posteriormente Augusto le dio muchísima importancia al sidus Iulium, el cometa que hizo acto de presencia tras la muerte del dictador.
Otros autores que aceptaban la astrología eran Trasilo, que llegó a ocupar un puesto en la corte como astrólogo del emperador Tiberio, de ahí que esté entre los auctores citados por Plinio. El propio Séneca, por su parte, en sus Proverbia (5, 7) señala que la acción de los planetas interfiere sobre el destino del ser humano. No obstante, aunque Plinio hace una mezcla de datos matemáticos y de teorías astrológicas para referirse al movimiento planetario, a las fases lunares, a la meteorología e incluso en lo que concierne a los astros fijos, no acepta que los cuerpos celestes intervengan de manera alguna en la conducta de los hombres. Por eso, es destacable un pasaje de su obra en la que comparte la opinión de que todos los meteoros se manifiestan de manera periódica, al igual que el resto de fenómenos naturales. Además añade no dependen de las diferentes causas que se imaginan aquellos ingenuos, sino que es su propia singularidad lo que no pone al descubierto aquella ley que los rige (II, 27).
Nuestro autor está completamente en desacuerdo en que un dios o cualquier cuerpo celeste tome parte en el destino de los mortales (II, 23; 28). A su favor, utiliza argumentos contra la astrología que habían sido utilizados ya por personalidades de la talla de Cicerón. Por eso, afirma que dos personas que han nacido en un mismo momento, experimentan diferentes destinos, como sucedió, según Homero, con Héctor y Polidamante (VII, 9). Del mismo modo, en otra parte de su Naturalis historia, concretamente en XXIX, 9, se posicionará en contra de la iatromatemática, que no es más que una práctica relacionada con el zodíaco que preveía las enfermedades en las personas, así como denunciará todas aquellas ganancias que recibían los que la suministraban.
En definitiva, Plinio estaba totalmente convencido de que el universo forma parte de un todo que es armónicamente independiente entre sí, aunque su cosmología, a menudo, está empañado por la mezcla de elementos astrológicos. Frente a autores como Germánico, Manilio o Séneca, el que nos ocupa no aceptaba un determinismo astral. Por tanto, podemos concluir que su modo de pensar estaba más cercano al de Catón y al de otros viejos romanos.

Selección de textos de la Naturalis Historia relacionados con la astronomía

  • ·        El fuego como elemento y el mundo sideral (I, 1-10)
[1]Mundum et hoc quodcumque nomine alio caelum appellare libuit, cuius circumflexu degunt cuncta, numen esse credi par est, aeternum, inmensum, neque genitum neque interiturum umquam. huius extera indagare nec interest hominum nec capit humane coniectura mentis.
[2] sacer est, aeternus, immensus, totus in toto, immo vero ipse totum, infinitus ac finito similis, omnium rerum certus et similis incerto, extra intra cuncta conplexus in se, idemque rerum naturae opus et rerum ipsa natura.
[3] furor est mensuram eius animo quosdam agitasse atque prodere ausos, alios rursus occasione hinc consumpta aut hic data innumerabiles tradidisse mundos, ut totidem rerum naturas credi oporteret aut, si una omnes incubaret, totidem tamen soles totidemque lunas et cetera etiam in uno et inmensa et innumerabilia sidera, quasi non eaedem quaestiones semper in termino cogitationi sint occursurae desiderio finis alicuius aut, si haec infinitas naturae omnium artifici possit adsignari, non idem illud in uno facilius sit intellegi, tanto praesertim opere. furor est profecto, furor egredi ex eo et, tamquam interna eius cuncta plane iam nota sint, ita scrutari extera, quasi vero mensuram ullius rei possit agere qui sui nesciat, aut mens hominis videre quae mundus ipse non capiat
[4] furor est profecto, furor egredi ex eo et, tamquam interna eius cuncta plane iam nota sint, ita scrutari extera, quasi vero mensuram ullius rei possit agere qui sui nesciat, aut mens hominis videre quae mundus ipse non capiat.
[5] Formam eius in speciem orbis absoluti globatam esse nomen in primis et consensus in eo mortalium orbem appellantium, sed et argumenta rerum docent, non solum quia talis figura omnibus sui partibus vergit in sese ac sibi ipsa toleranda est seque includit et continet nullarum egens compagium nec finem aut initium ullis sui partibus sentiens, nec quia ad motum, quo subinde verti mox adparebit, talis aptissima est, sed oculorum quoque probatione, quod convexu mediusque quacumque cernatur, cum id accidere in alia non possit figura.
[6] Hanc ergo formam eius aeterno et inrequieto ambitu, inenarrabili celeritate, viginti quattuor horarum spatio circumagi solis exortus et occasus haut dubium reliquere. an sit inmensus et ideo sensum aurium excedens tantae molis rotatae vertigine adsidua sonitus, non equidem facile dixerim, non, Hercule, magis quam circumactorum simul tinnitus siderum suosque volventium orbes an dulcis quidam et incredibili suavitate concentus. nobis qui intus agimus iuxta diebus noctibusque tacitus labitur mundus.
[7] esse innumeras ei effigies animalium rerumque cunctarum inpressas nec, ut in volucrum notamus ovis, levitate continua lubricum corpus, quod clarissimi auctores dixere, terrenorum argumentis indicatur, quoniam inde deciduis rerum omnium seminibus innumerae, in mari praecipue ac plerumque confusis monstrificae, gignantur effigies, praeterea visus probatione, alibi ursi, tauri alibi, alibi litterae figura, candidiore medio per verticem circulo.
[8] equidem et consensu gentium moveor; namque et Graeci nomine ornamenti appellavere eum et nos a perfecta absolutaque elegantia mundum. caelum quidem haut dubie caelati argumento diximus, ut interpretatur M. Varro.
[9] adiuvat rerum ordo discripto circulo qui signifer vocatur in duodecim animalium effigies et per illas solis cursus congruens tot saeculis ratio.
[10] Nec de elementis video dubitari quattuor esse ea: ignium summum, inde tot stellarum illos conlucentium oculos; proximum spiritus, quem Graeci nostrique eodem vocabulo aera appellant, vitalem hunc et per cuncta rerum meabilem totoque consertum; huius vi suspensam rum quarto aquarum elemento librari medio spatii tellurem.

  • ·        Los planetas (I, 32-40)
[32] summum esse quod vocant Saturni sidus ideoque minimum videri et maximo ambire circulo ac tricesimo anno ad brevissima sedis suae principia regredi crtum est, omnium autem errantium siderum meatus, interque ea solis et lunae, contrarium mundo agere cursum, id est laevum, ilo semper in dextra praecipiti.
[33] et quamvis adsidua conversione immensae celeritatis attollantur ab eo rapianturque in occasum, adverso tamen ire motu per suos quaeque passus. ita fieri, ne convolutus aer eandem in partem aeterna mundi vertigine ignavo globo torpeat, sed fundatur adverso siderum verbere discretus et digestus.
[34] Saturni autem sidus gelidae ac rigentis esse naturae, multumque ex eo inferiorem Iovis circulum et ideo motu celeriore duodenis circumagi annis. tertium Martis, quod quidam Herculis vocant, igne ardens solis vicinitate, binis fere annis converti, ideoque huius ardore nimio et rigore Saturni, interiectum ambobus, ex utroque temperari Iovem salutaremque fieri.
[35] deinde solis meatum esse partem quidem trecentarum sexaginta, sed ut observatio umbrarum eius redeat ad notas, quinos annis dies adici superque quartam partem diei. quam ob causam quinto anno unus intercalarius dies additur, ut temporum ratio solis itineri congruat.
[36] Infra solem ambit ingens sidus appellatum Veneris, alterno meatu vagum ipsisque congominibus aemulum solis ac lunae. praeveniens quippe et ante matutinum exoriens luciferi nomen accepit ut sol atler diemque maturans, contra ab occasu refulgens nuncupatur vesper ut prorogans lucem vicemve lunae reddens.
[37] quam naturam eius Pythagoras Samius primus deprehendit Olympiade circiter XLII, qui fuit urbis Romae annus XCLII. iam magnitudine extra cuncta alia sidera est, claritatis quidem tantae, ut unius huius stellae radiis umbrae reddantur. itaque et in magno nominum ambitu est. alii enim Iunonis, alii Isidis, alii Matris Deum appellavere.
[38] huius natura cuncta generantur in terris. namque in alterutro exortu genitali rore conspergens non terrae modo conceptus inplet, verum animantium quoque omnium stimulat. signiferi autem ambitum peragit trecenis et duodequinquagenis diebus, a sole numquam abstinens partibus sex atque quadraginta longius, ut Timaeo placet.
[39] Simili ratione, sed nequaquam magnitudine aut vi, proximum illi Mercurii sidus, a quibusdam appellatum Apollinis, inferiore circulo fertur VIIII diebus ociore ambitu, modo ante solis exortum, modo post occasum splendens, numquam ab eo XII partibus remotior, ut Cidenas et Sosigenes docent. ideo et peculiaris horum siderum ratio est neque communis cum supra dictis.
[40] nam ea et quarta parte caeli a sole abesse et tertia, et adversa soli saepe cernuntur, maioresque alios habent cuncta plenae conversionis ambitus in magni anni ratione dicendos.

  • ·        Distancias, cometas y otros prodigios (I, 83-91)
[83] Intervalla quoque siderum a terra multi indagare temptarunt, et solem abesse a luna undeviginti partes quantam lunam ipsam a terra prodiderunt. Pythagoras vero, vir sagacis animi, a terra ad lunam | CXXVI | stadiorum esse collegit, ad solem ab ea duplum, inde ad duodecim signa triplicatum, in qua sententia et Gallus Sulpicius fuit noster.
[84] Sed Pythagoras interdum et musica ratione appellat quantum absit a terra luna, ab ea ad Mercurium dimidium spatii et ab eo ad Veneris, a quo ad solem sescuplum, a sole ad Martem tonum [id est quantum ad lunam a terra], ab eo ad Iovem dimidium et ab eo ad Saturni, et inde sescuplum ad signiferum; ita septem tonis effici quam dia paswn armonian hoc est universitatem concentus; in ea Saturnum Dorio moveri phthongo, Iovem Phrygio et in reliquis similia, iucunda magis quam necessaria subtilitate.
[85] Stadium XXV nostros efficit passus, hoc est pedes DCXXV. Posidonius non minus XL stadiorum a terra altitudinem esse, in quam nubila ac venti nubesque perveniant, inde purum liquidumque et inperturbatae ucis aera, sed a turbido ad lunam viciens C milia stadiorum, inde ad solem quinquiens miliens, et spatio fieri, ut tam inmensa eius magnitudo non exurat terras. plures autem DCCCC in altitudinem nubes subire prodiderunt. inconperta haec et inextricabilia, sed prodenda, quia sunt prodita, in quis tamen una ratio geometricae collectionis numquam fallacis possit non repudiari, si cui libeat altius ita persequi, nec ut mensura—id enim velle paene dementis otii est—, sed ut tantum aestimatio coniectanti donstet animo.
[86] nam cum CCCLX et fere sex partibus orbis solis ex circuitu eius patere appareat circulum, per quem meat, semperque dimetiens tertiam partem ambitus et tertiae paulo minus septimam colligat, apparet dempta eius dimidia, quoniam terra centralis interveniat, sextam fere partem huius inmensi spatii, quod circa terram circuli solaris animo conprehenditur, inesse altitudinis spatio, lunae vero duodecimam, quoniam tanto breviore quam sol ambitu currit. ita fieri eam in medio solis ac terrae.
[87] miror quo procedat inprobitas cordis humani parvolo aliquo invitata successu, sicut in supra dictis occasionem inpudentiae ratio largitur. ausisque divinare solis ad terram spatia eadem ad caelum agunt, quoniam sit medius sol, ut protinus mundi quoque ipsius mensura veniat in digitos. quantas enim dimetiens habeat septimas, tantas habere circulum duoetvicesimas, tamquam plane a perpendiculo mensura caeli constet.
[88] Aegyptia ratio, quam Petosiris et Nechepsos ostendere, singulas partes in lunari circulo, ut citum est, minimo XXXIII stadiis paulo amplius patere colligit, in Saturni amplissimo duplum, in solis, quem medium esse diximus, utriusque mensurae dimidium. quae computatio plurimum habet pudoris, quoniam ad Saturni circulum addito signiferi ipsius intervallo nec numerabilis multiplicatio efficitur.
[89] Restant pauca de mundo, namque et in ipso caelo stellae repente nascuntur. plura eodem genera. cometas Graeci vocant, nostri crinitas, horrentes crine sanguineo et comarum modo in vertice hsipidas. iidem pogonias quibus inferiore ex parte in speciem barbae longae promittitur iuba. acontiae iaculi modo vibrantur, ocissimo significatu. haec fuit, de qua quinto consulatu suo Titus Imperator Caesar praeclaro carmine perscripsit, ad hunc diem novissima visa. easdem breviores et in mucronem fastigata xiphias vocavere, quae sunt omnium pallidissimae et quodam gladii nitore ac sine ullis radiis, quos et disceus, nomini similis, colore autem electro, raros e margine emittit.
[90] pitheus doliorum cernitur figura, in concavo fumidae lucis. ceratias cornus speciem habet, qualis fuit cum Graecia apud Salamina depugnavit. lampadias ardentes imitatur faces, hippeus equinas iubas, celerrimi motus atque in orbem circa se euntes. fit et candidus DioV cometes, argenteo crine ita refulgens, ut vix contueri liceat, specieque humana dei effigiem in se ostendens. fiunt et hirci, villorum specie et nube aliqua circumdati. semel adhuc iubae effigies mutata in hastam est, Olympiade CVIII, urbis anno CCCCVIII. brevissimum quo cernerentur spatium VII dierum adnotatum est, longissimum CLXXX.
[91] Moventur autem aliae errantium modo, aliae inmobiles haerent, omnes ferme sub ipso septentrione aliqua eius parte non certa, sed maxime in candida, quae lactei circuli nomem accepit. Aristoteles tradit et simul plures cerni, nemini compertum alteri, quod equidem sciam, ventos autem ab iis graves aestusve significari. fiunt et hibernis mensibus et in austrino polo, sed ibi citra ullum iubar. diraque conperta Aethiopum et Aegypti populis spirae modo intorta, visu quoque torvo, nec stella verius quam quidam igneus modus.
·        El aire como elemento, fenómenos atmosféricos, el viento y la lluvia (II, 102-104; 116-126)
[102] Hactenus de mundo ipso sideribusque: nunc reliqua caeli memorabilia. namque et hoc caelum appellavere maiores quod alio nomine a‘ra, omne quod inani simile vitalem hunc spiritum fundit. infra lunam haec sedes multoque inferior, ut animadverto propemodum constare, infinitum ex superiore natura a‘ris, infinitum terreni halitus miscens utraque sorte confunditur. hinc nubila, tonitrua et alia fulmina, hinc grandines, pruinae, imbres, procellae, turbines, hinc plurima mortalium mala et rerum naturae pugna secum.
[103] terrena in caelum tendentia deprimit siderum vis eademque quae sponte non subeant ad se trahit. decidunt imbres, nebulae subeunt, siccantur amnes, ruunt grandines. torrent radii et terram in medium undique inpellunt, iidem infracti resiliunt et quae potuere auferunt secum. vapor ex alto cadit rursusque in altum redit. venti ingruunt inanes iidemque cum rapina remeant. tot animalium haustus spiritum e sublimi trahit, at ille contra nititur, tellusque ut inani caelo spiritum fundit.
[104] sic ultro citro commeante natura ut tormento aliquo mundi celeritate discordia accenditur. nec stare pugnae licet, sed adsidue rapta convolvitur et circa terram inmenso rerum causas globo ostendit, subinde per nubes caelum aliud obtexens. ventorum hoc regnum. itaque praecipua eorum natura ibi et ferme reliquas complexa eas causas, quoniam tonitruum et fulminum iactus horum violentiae plerique adsignant, quin et ideo lapidibus pluere interim, quia vento sint rapti, et multa similiter. quam ob rem simul plura dicenda sunt.
[116] Sed plurimum interest, flatus sit an ventus. illos statos atque perspirantes, quos non tractus aliquis, verum terrae sentiunt, qui non aura, non procella, sed, mares appellatione quoque ipsa, venti sunt, sive adsiduo mundi motu et contrario siderum occursu nascuntur, sive hic est ille generabilis rerum naturae spiritus huc illuc tamquam in utero aliquo vagus, sive disparili errantium siderum ictu radiorumque multiformi iactu flagellatus aër, sive a suis sideribus exeunt his propioribus sive ab illis caelo adfixis cadunt, palam est illos quoque legem habere naturae non ignotam, etiamsi nondum percognitam.
[117] viginti amplius auctores Graeci veteres prodidere de his observationes. quo magis miror orbe discordi et in regna, hoc est in membra, diviso tot viris curae fuisse tam ardua inventu, inter bella praesertim et infida hospitia, piratis etiam, omnium mortalium hostibus, transituros fama terrentibus, ut hodie quaedam in suo quisque tractu ex eorum commentariis, qui numquam eo accessere, verius noscat quam indifgenarum scientia, nunc vero pace tam festa, tam gaudente proventu rerum artiumque principe, omnino nihil addisci nova inquisitione, immo ne veterum quidem inventa perdisci.
[118] non erant maiora praemia, in multos dispersa fortunae magnitudine, et ista plures sine praemio alio quam posteros iuvandi eruerunt. namque mores hominum senuere, non fructus, et inmensa multitudo aperto, quodcumque est, mari hospitalique litorum omnium adpulsu navigat, sed lucri, non scientiae, gratia. nec reputat caeca mens et tantum avaritiae intenta id ipsum scientia posse tutius fieri. quapropter scrupulosius, quam instituto fortassis conveniat operi, tractabo ventos, tot milia navigantium cernens.
[119] Veters quattuor omnino servavere per totidem mundi partes—ideo nec Homerus plures nominat—hebeti, ut mox iudicatum est, ratione; secuta aetas octo addidit nimis subtili atque concisa. proximis inter utramque media placuit, ad brevem ex numerosa additis quattuor. sunt ergo bini in quattuor caeli partibus, ab oriente aequinoctiali subsolanus, ab oriente brumali vulturnus. illum apelioten, hunc Graeci eurum appellant. a meridie auster et ab occasu brumali Africus; notum et Liba nominant. ab occasu aequinoctiali favonius, ab occasu solstitiali corus; zephyrum et argesten vocant. a septentrionibus septentrio, interque eum et exortum solstitialem quilo, aparctias et boreas dicti.
[120] numerosior ratio quattuor his interiecerat, thrascian media regione inter septentrionem et occasum solstitialem, itemque caecian media inter aquilonem et exortum aequinoctialem ab ortu solstitiali, Phoenica media regione inter ortum brumalem et meridiem, item inter Liba et notum conpositum ex utroque medium inter meridiem et hibernum occidentem Libonotum. nec finis. alii quippe mesen nomie etiamnum addidere inter borean et caecian, et inter eurum notumque euronotum. sunt etiam quidam peculiares quibusque gentibus venti, non ultra certum procedentes tractum, ut Atheniensibus sciron, paulo ab argeste deflexus, reliquae Graeciae ignotus. aliubi flatus idem Olympias vocatur.
[121] consuetudo omnibus his nominibus argesten intellegit. caecian aliqui vocant Hellespontian, et eosdem alii aliter. item in Narbonensi provincia clarissimus ventorum est circius nec ullo omnium violentia inferior, Ostiam plerumque secto Ligustico mari perferens. idem idem non modo in reliquis partibus caeli ignotus est, sed ne Viennam quidem eiusdem provinciae urbem attingens: paucis ante milibus iugi modici occursu tantus ille ventorum coercitus! et austros in Aegyptum penetrare negat Fabianus. quo fit manifesta lex naturae, ventis etiam et tempore et fine dicto.
[122] Ver ergo aperit navigantibus maria, cuius in principio favonii hibernum molliunt caelum sole aquarii XXV obtinente partem. is dies sextus Februarias ante idus. competit ferme et hoc omnibus, quos deinde ponam, per singulas intercalationes uno die anticipantibus rursusque lustro sequenti ordinem servantibus. favonium quidam a. d. VIII kalendas Martias chelidonian vocant ab hirundinis visu, nonnulli vero ornithian, uno et LXX die post brumam ab adventu avium flantem per dies VIIII. favonio contrarius est quem subsolanum appellavimus.
[123] dat aestatem exortus vergiliarum in totidem partibus tauri VI diebus ante Maias idus, quod tempus austrinum est, huic vento septentrione contrario. ardentissimo autem aestatis tempore exoritur caniculae sidus sole primam partem leonis ingrediente, qui dies XV ante Augustas kalendas est. huius exortum diebus VIII ferme aquilones antecedunt, quos prodromos appellant.
[124] post biduum autem exortus iidem aquilones constantius perflant diebus XL. quos etesias appellant. mollire eos creditur solis vapor geminatus ardore sideris, nec ulli ventorum magis stati sunt. post eos rursus austri frequentes usque ad sidus arcturi, quod exoritur XI diebus ante aequinoctium autumni. cum hoc corus incipit. corus autumnat; huic est contrarius vulturnus.
[125] post id aequinoctium diebus fere IIII et XL vergiliarum occasus hiemem inchoat, quod tempus in III idus Novembres incidere consuevit; hoc est aquilonis hiberni multumque aestivo illi dissimilis, cuius ex adverso est Africus. ante brumam autem VII diebus totidemque post eam sternitur mare alcyonum feturae, unde nomen II dies traxere. reliquum tempus hiemat. nec tamen saevitia tempestatum concludit mare. piratae primum coegere mortis periculo in mortem ruere et hiberna experiri maria; nunc idem avaritia cogit.
[126] Ventorum frigidissimi sunt quos a septentrione diximus spirare et vicinus iis corus. hi et reliquos conpescunt et nubes abigunt. umidi Africus et praecipue auster Italiae. narrant et in Ponto caecian in se trahere nubes. sicci corus et vulturnus, praeterqueam desinentes. nivales aquilo et septentrio. grandines septentrio inportat et corus. aestuosus auster, tepidi vulturnus et favonius. iidem subsolano sicciores, et in totum omnes a septentrione et occidente sicciores quam a meridie et oriente.
·        Rayos y fenómenos extraordinarios (II, 135-139)
135] Hieme et aestate rara fulmina contrariis de causis, quoniam hieme densatus a‘r nubium crassiore corio spissatur, omnisque terrarum exhalatio rigens ac gelida quicquid accipit ignei vaporis exstinguit. quae ratio inmunem Scythiam et circa rigentia a fulminum casu praestat, e diverso nimius ardor Aegyptium, siquidem calidi siccique halitus terrae raro admodum tenuesque et infirmas densantur in nubes.
[136] vere autem et autumno crebriora fulmina, corruptis in utroque tempore aestatis hiemisque causis, qua ratione crebra in Italia, quia mobilior aer mitiore hieme et aestate nimbosa semper quodammodo vernat vel autumnat. Italiaeque partibus iis, quae a septentrione descendunt ad teporem, qualis est urbis et Campaniae tractus, iuxta hieme et aestate fulgurat, quod non in alio situ.
[137] Fulminum ipsorum plura genera traduntur. quae sicca veniunt, non adurunt, sed dissipant; quae umida, non urunt, sed infuscant. tertium est quod clarum vocant, mirificae maximae naturae, quo dolia exhauriuntur intactis operimentis nulloque alio vestigio relicto, aurum et aes et argentum liquatur intus, sacculis ipsis nullo modo ambustis ac ne confuso quidem signo cerae. Marcia, ... princeps Romanorum, icta gravida partu exanimatio ipsa citra ullum aliud incommodum vixit. in Catilinanis prodigiis Pompeiano ex municipio M. Herennius decurio sereno die fulmine ictus est.
[138] Tuscorum litterae novem deos emittere existimant, eaque esse undecim generum; Iovem enim trina iaculari. Romani duo tantum ex iis servavere, diurna attribuentes Iovi, nocturna Summano, rariora sane eadem de causa frigidioris caeli. Etruria erumpere terra quoque arbitratur, quae infera appellat, brumali tempore facta saeva maxime et exsecrabilia, cum sint omnia, quae terrena existimant, non illa generalia nec a sideribus venientia, sed ex proxima atque turbidiore natura. argumentum evidens, quod omnia superiora e caelo decidentis obliquos habent ictus, haec autem, quae vocant terrena, rectos.
[139] et quae ex propiore materia cadunt, ideo creduntur e terra exire, quoniam ex repulsu nulla vestigia edunt, cum sit illa ratio non inferi ictus, sed adversi. a Saturni ea sidere proficisci subtilius ista consectati putant, sicut cremantia a Martis, qualiter cum Vlsinii, oppidum Tuscorum opulentissimum, totum concrematum est fulmine. vocant et familiaria in totam vitam fatidica, quae prima fiunt familiam suam cuique indepto. ceterum existimant non ultra decem annos portendere privata, praeterquam aut primo patrimonio facta aut natali die, publica non ultra tricesimum annum, praeterquam in deductione oppidi.
·        La tierra como elemento, la superficie de la tierra, el cielo y los terremotos (II, 154-160)
[154] Sequitur terra, cui uni rerum naturae partium eximia propter merita cognomen indidimus maternae nascentes excipit, natos alit semelque editos et sustinet semper, novissime conplexa gremio iam a reliqua natura abdicatos, tum maxime ut mater operiens, nullo magis sacra merito quam quo nos quoque sacros facit, etiam monimenta ac titulos gerens nomenque prorogans nostrum et memoriam extendens contra brevitatem aevi, cuius numen ultimum iam nullis precamur irati grave, tamquam nesciamus hanc esse solam quae numquam irascatur homini.
[155] aquae subeunt in imbres, rigescunt in grandines, tumescunt in fluctus, praecipitantur in torrentes, aer densatur nubibus, furit procellis: at haec benigna, mitis, indulgens ususque mortalium semper ancilla, quae coacta generat, quae sponte fundit, quos odores saporesque, quos sucos, quos tactos, quos colores! quam bona fide creditum faenus reddit! quae nostra causa alit! pestifera enim animantia, vitali spiritu havente culpam: illi necesse est semina excipere et genita sustinere; sed in malis generantium noxa est. illa serpentem homine percusso amplius non recipit poenasque etiam incertum nomine exigit. illa medicas fundit herbas et semper homini parturit.
[156] quin et venena nostri miseritam instituisse credi potest, ne in taedio vitae fames, more terrae meritis alienissima, lenta nos consumeret tabe, ne lacerum corpus abrupta dispergerent, ne laquei torqueret poena praepostera incluso spiritu, cui quaereretur exitus, ne in profundo quaesita morte sepultura pabulo fieret, ne ferri cruciatus scinderet corpus. ita est, miserita genuit id, cuius facillimo haustu inlibato corpore et cum toto sanguine exstinguerentur, nullo labore, sitientibus similes, qualiter defunctos non volucres, non ferae attingerent terraeque servaretur qui sibi ipsi periisset.
[157] verum fateamur: terra nobis malorum remedium genuit, nos illud vitae facimus venenum. non enim et ferro, quo carere non possumus, simili modo utimur? nec tamen quereremur merito, etiamsi maleficii causa tulisset. adversus unam quippe naturae partem ingrati sumus. quas non ad delicias quasque non ad contumelias servit homini? in maria iacitur aut, ut freta admittamus, eroditur. aquis, ferro, igni, ligno, lapide, fruge omnibus cruciatur horis multoque plus, ut deliciis quam ut alimentis famuletur nostris.
[158] et tamen quae summa patitur atque extrema cute tolerabilia videantur: penetramus in viscera, auri argentique venas et aeris ac plumbi metalla fodientes, gemmas etiam et quosdam parvulos quaerimus lapides scrobibus in profundum actis. viscera eius extrahimus, ut digito gestetur gemma, quo petitur. quot manus atteruntur, ut unus niteat articulus! si ulli essent inferi, iam profecto illos avaritiae atque luxuriae cuniculi refodissent. et miramur, si eadem ad noxam genuit aliqua!
[159] ferae enim, credo, custodiunt illam arcentque sacrilegas manus. non inter serpentes fodimus et venas auri tractamus cum veneni radicibus? placatiore tamen dea ob haec, quod omnes hi opulentiae exitus ad scelera caedesque et bella tendunt, quodque sanguine nostro rigamus insepultisque ossibus tegimus, quibus tamen velut exprobato furore tandem ipsa se obducit et scelera quoque mortalium occultat. Inter crimina ingrati animi et hoc duxerim quod naturam eius ignoramus.
[160] est autem figura prima, de qua consensus iudicat. orbem certe dicimus terrae globumque verticibus includi fatemur. neque enim absoluti orbis est forma in tanta montium excelsitate, tanta camporum planitie, sed cuius amplexus, si cuncta liniarum comprehendantur ambitu, figuram absoluti orbis efficiat, id quod ipsa rerum natura cogit, non isdem causis, quas attulimus in caelo. namque in illo cava in se convexitas vergit et cardini suo, hoc est terrae, undique incumbit. haec ut solida ac conferta adsurgit intumescenti similis extraque protenditur. mundus in centrum vergit, at terra exit a centro, inmensum eius globum in formam orbis adsidua circa eam mundi volubilitate cogente.
·        Prodigios de la tierra (II, 207-211)
[207] metallorum opulentia tam varia, tam dives, tam fecunda, tot saeculis suboriens, cum tantum cotidie orbe toto populentur ignes, ruinae, naufragia, bella, fraudes, tantum vero luxuria et tot mortales conterant; gemmarum pictura tam multiplex, lapidum tam discolores maculae interque eos candor alicuius praeter lucem omnia excludens; medicatorum fontium vis; ignium tot locis emicantium perpetua tot saeculis incendia; spiritus letales aliubi aut scrobibus emissi aut ipso loci situ mortiferi, aliubi volucribus tantum, ut Soracte vicino urbe tractu, aliubi praeter hominem ceteris animantibus,
[208] nonnumquam et homini, ut in Sinuessano agro et Puteolano! spiracula vocant, alii Chaeronea, scrobes mortiferum spiritum exhalantes, item in Hirpinis Ampsancti ad Mephitis aedem locum, quem qui intravere moriuntur; simili modo Hierapoli in Asia, Matris tantum Magnae sacerdoti innoxium. aliubi fatidici specus, quorum exhalatione temulenti futura praecinant, ut Delphis nobilissimo oraculo. quibus in rebus quid possit aliud causae adferre mortalium quispiam quam diffusae per omne naturae subinde aliter atque aliter numen erumpens?
[209] Quaedam vero terrae ad ingressus tremunt, sicut in Gabiensi agro non procul urbe Roma iugera ferme ducenta equitantium cursu; similiter in Reatino. quaedam insulae semper fluctuantur, sicut in agro Caecubo et eodem Reatino, Mutinensi, Statoniensi, in Vadimonis lacu, ad Cutilias aquas opaca silva, quae numquam die ac nocte eodem loco visitur, in Lydia quae vocantur Calaminae, non ventis solum, sed etiam contis quo libeat inpulsae, multorum civium Mithridatico bello salus. sunt et in Nymphaeo parvae, Saliares dictae, quoniam in symphoniae cantu ad ictus modulantium pedum moventur. in Tarquiniensi lacu magno Italiae duae nomora circumferunt, nunc triquetram figuram edentes, nunc rotundam conplexu ventis inpellentibus, quadratam numquam.
[210] Celebre fanum habet Veneris Paphos, in cuius quandam aream non inpluit, item in Nea, oppido Troadis, circa simulacrum Minervae; in eodem et relicta sacrificia non putrescunt.
[211] iuxta Harpasa oppidum Asiae cautes stat horrenda, uno digito mobilis, eadem, si toto corpore inpellatur, resistens. in Taurorum paeninsula in civitate Parasino terra est, qua sanantur omnia vulnera. at circa Asson Troadis lapis nascitur, quo consumuntur omnia corpora; sarcophagus vocatur. duo sunt montes iuxta flumen Indum: alteri natura ut ferrum omne teneat, alteri ut respuat, itaque, si sint clavi incalciamento,vestigia evelli in altero non possint, in altero sisti. Locris et Crotone pestilentiam numquam fuisse nec in Ilio terrae motum adnotatum est, in Lycia vero semper a terrae motu quadraginta dies serenos esse. in agro Arpano frumentum satum non nascitur; ad aras Mucias in Veiente et apud Tusculanum et in silva Ciminia loca sunt, in quibus in terram depacta non extrahuntur. in Crustumino natum faenum ibi noxium, extra salubre est.
·        Las mareas, el sol y la luna y su acción sobre las aguas y fenómenos acuáticos (II, 212-218)
[212] Et de aquarum natura complura dicta sunt, sed aestus mari accedere ac reciprocare maxime mirum, pluribus quidem modis, verum causa in sole lunaque. bis inter duos exortus lunae adfluunt bisque remeant vicenis quaternisque semper horis, et primum attollente se cum ea mundo intumescentes, mox a meridiano caeli fastigio vergente in occasum residentes, rursusque ab occasu subter ad caeli ima et meridiano contraria accedente inundantes, hinc, donec iterum exoriatur, se resorbentes
[213] nec umquam eodem tempore quo pridie reflui, velut anhelantes sidere avido trahente secum haustu maria et adsidue aliunde quam pridie exoriente, paribus tamen intervallis reciproci senisque semper horis, non cuiusque diei aut noctis aut loci, sed aequinoctialibus ideoque inaequales vulgarium horarum spatio, utcumque plures in eos aut diei aut noctis illarum mensurae cadant,
[214] et aequinoctio tantum pares ubique. ingens argumentum plenumque lucis ac vocis etiam diurnae. hebetes esse qui negent subtermeare sidera ac rursus eadem exsurgere, similemque terris, immo vero naturae universae, et inde faciem in isdem ortus occasusque operibus, non aliter sub terra manifesto sideris cursu aliove effectu quam cum praeter oculos nostros feratur.
[215] Multiplex etiamnum lunaris differentia, primumque septenis diebus. quippe modici a nova ad dividuam aestus, pleniores ab ea exundant plenaque maxime fervent. inde mitescunt, pares ad septimam primis, iterumque alio latere dividua augentur. in coitu solis pares plenae. eadem in aquilonia et a terris oongius recedente mitiores quam cum in austros digressa propiore nisu vim suam exercet. per octonos quosque annos ad principia motus et paria incrementa centesimo lunae revocantur ambitu. augent ea cuncta solis annuis causis, duobus aequinoctiis maxime tumentes et autumnali amplius quam verno, inanes vero bruma et magis solstitio.
[216] nec tamen in ipsis quos dixi temporum articulis, sed paucis post diebus, sicuti neque in plena aut novissima, sed postea, nec statim ut lunam mdus ostendat occultetve aut media plaga declinet, verum fere duabus horis aequinoctialibus serius, tardiore semper ad terras omnium, quae geruntur in caelo, effectu cadente quam visu, sicuti fulguris et tonitrus et fulminum.
[217] Omnes autem aestus in oceano maiora integunt spatia nudantque quam in reliquo mari, sive quia in totum universitate animosius quam parte est, sive quia magnitudo aperta sideris vim laxe grassantis efficacius sentit, eandem angustiis arcentibus. qua de causa nec lacus nec amnes similiter moventur.—(octogenis cubitis supra Britanniam intumescere aestus Pytheas Massiliensis auctor est.)—et interiora autem maria terris cluaduntur ut portu;
[218] quibusdam tamen in locis spatiosior laxitas dicioni paret, utpote cum plura exempla sint in tranquillo mari nulloque velorum pulsu tertio die ex Italia pervectorum Uticam aestu fervente. circa litora autem magis quam in alto deprehenduntur hi motus, quoniam et in corpore extrema pulsum venarum, id est spiritus, magis sentiunt. in plerisque tractu exortus aestuariis propter dispares siderum in quoque tractu exortus diversi existunt aestus, tempore, non ratione discordes, sicut in Syrtibus.
·        La medida de la tierra (II, 242-248)
[242] Pars nostra terrarum, de qua memoro, ambienti, ut citum est, oceano velut innatans longissime ab ortu ad occasum patet, hoc est ab India ad Herculis columnas Gadibus sacratas ||LXXXV|| . LXXX |VIII| p., ut Artemidoro auctori placet, ut vero Isidoro, ||XCVIII|| . |XVIII|. Artemidorus adicit amplius a Gadibus circuitu Sacri promunturii ad promunturium Artabrum, quo longissime frons procurrat Hispaniae,|DCCCCXCI| . D.
[243] mensura currit duplici via: a Gange amne ostioque eius, quo se in Eoum oceanum effundit, per Indiam Parthyenenque ad Myrianrum urbem Syriae in Issico sinu positam |XLIICVIII|. |XV|, inde proxima navigatione Cyprum insulam, Patara Lyciae, Rhodum, Astyopalaeam in Carpathio mari insulam, Taenarum Laconicae, Lilybaeum Siciliae, Caralim Sardiniae ||XXI|| . |XIII|, deinde Gades ||XII|| . |L|, quae mensura universa ab Eoo mari efficit ||LXXXV|| . |LXXXVIII|.
[244] alia via, quae certior et iniri terreno maxime potest, a Gange ad Euphraten amnem ||LI|| . |LXIX|, inde Cappadociae Mazaca |CCXLIIII|, inde per Phrygiam, Cariam, Ephesum |CCCCXCVIIII|, ab Epheso per Aegaeum pelagus Delum |CC|, Isthmum |CCXII| . D, inde terra [et Laconico mari] et Corinthiaco sinu Patras Peloponnesi |XC|, Leucadem |LXXXVII| . D, Romam |CCCLX|, Alpes usque ad Scingomagum vicum |DXVIIII|, per Galliam ad Pyrenaeos montes Illiberim |CCCCLXVIII|, ad oceanum et Hispaniae oram |DCCCXXXI|, traiectu Gadis |VII| . D, quae mensura Artemidori ratione ||LXXXIX|| . |XLV| efficit.
[245] Latitudo autem terrae a meridiano situ ad septentriones, dimidio fere minor, Isidoro colligit ||LIIII|| . |LXII|, quo palam fit quantum et hinc vapor abstulerit et illinc rigor. neque enim deesse terris arbitror aut non esse globi formam, sed inhabitabilia utrimque inconperta esse. haec mensura currit a litore Aethiopici oceani, qua modo habitatur, ad Meroen |DCXXV|, inde Alexandriam ||XII|| . |L|, Rhodum |DLXXXIIII|, Cnidum |LXXXVII| . D, Coum |XXV|, Samum |C|, Chium |XCIIII|, Mytilenen |LXV|, Tenedum |CXIX|, Sigeum promunturium |XII| . D, os Ponti |CCCXII| . D, Carambin promunturium |CCCL|, os Maeotis |CCCXII . D, ostium Tanais |CCLXXV|, qui cursus conpendiis maris brevior fieri potest |LXXIX|.
[246] ab ostio Tanais nihil inmodicum diligentissimi auctores fecere. Artemidorus ulteriora inconperta existimavit, cum circa Tanain Sarmatarum gentes degere fateretur ad septentriones versus; Isidorus adiecit ||XII||. |L| usque ad Thylen, quae coniectura divinationis est. ego non minore quam proxime dicto spatio Sarmatarum fines nosci intellego. et alioqui quantum esse debet quod innumerabiles gentes subinde sedem mutantes capiat? unde ulteriorem mensuram inhabitabilis plagae multo esse maiorem arbitror. nam et a Germania inmensas insulas non pridem conpertas cognitum habeo.
[247] De longitudine ac latitudine haec sunt, quae digna memoratu putem. universum autem circuitum Eratosthenes, in omnium quidem litterarum subtitlitate, set in hac utique praeter ceteros solers, quem cunctis probari video, CCLII milium stadiorum prodidit, quae mensura Romana conputatione efficit trentiens quindeciens centena milia passuum: inprobum ausum, verum ita subtili argumentatione conprehensum, ut pudeat non credere. Hipparchus, et in coarguendo eo et in reliqua omni diligentia mirus, adicit stadiorum paulo minus |XXVI|.
[248] alia Dionysidoro fides. neque enim subtraham exemplum scientia nobilis; senecta diem obiit in patria. funus duxere either propinquae, ad quas pertinebat hereditas. hae cum secutis diebus iusta peragerent, invenisse dicuntur scriptam: pervenisse eum a sepulchro ad infimam terram; esse eo stadiorum |XLII|. nec defuere geometrae qui interpretarentur, significare epistulam a medio terrarum orbe missam, quod deorsum ab summo longissimum esset spatium et idem pilae medium. ex quo consecuta conputatio est, ut circuitum esse |CCLII| stadiorum pronuntiarent. Harmonica ratio, quae cogit rerum naturam sibi ipsam congruere, addit huic mensurae stadiorum |XII| terramque XCVI partem totius mundi facit.

TEMA 6: PLINIO EL VIEJO Y SU DE NATURALIS HISTORIA

El autor
·         Vida
Al contrario que ocurre con un gran número de autores de la antigüedad, de Plinio el Viejo tenemos una cierta cantidad de información precisa y satisfactoria. Estos datos giran en torno a la fecha y lugar de nacimiento y su muerte, así como la doble carrera que llevó a cabo durante su vida: la pública, pues pasó de ser funcionario y administrador a almirante; y literaria, por ser un erudito que plasmó su amor a la ciencia en sus obras.
En cuanto a las fuentes que nos dan apuntes biográficos de Plinio, se encuentra Suetonio y su obra De viris illustribus, en la que reflejan dentro del grupo de los historiadores a Plinio. Señala, además, que nace en Como, en donde pudo desempeñar el cargo propio de los caballeros e incluso, con la mayor brillantez, el de procurador. Con respecto a su quehacer literario, nos dice que escribió veinte libros acerca de las guerras de Germania y treinta y siete libros de lo que se corresponde con De naturalis historia. Su muerte, tuvo lugar a causa de la erupción del Vesubio en la Campania, en el años 79 d. C.
Por otro lado, en las Crónicas de San Jerónimo se nos habla de un Plinio, pero se presta a confusión en torno a si es el tío o el sobrino, de ahí que no la podamos tomar como fuente fidedigna.
Un caso que puede servirnos es la propia Naturalis historia del autor que nos ocupa, y es que, aunque no se sepa con certeza, por algunos pasajes que componen la obra que contienen verbos como vidi o vidimus, podemos concluir no solo que este estuvo en los lugares que plasma en sus textos, sino incluso que desempeñó alguna magistratura allí.
Finalmente, y, sin duda, la fuente más fehaciente es la de su sobrino, Plinio el Joven y las noticias que nos proporcionan sus cartas, sobre todo las destinadas, por un lado, a Bebio Macro (III, 5), y, por otro, la de Tácito (VI, 16), aunque es posible encontrar, en menor medida, información en otras.
Así pues, como señalábamos más arriba, Plinio nació en Como, una colonia romana que databa del 59 a. C. y que se encontraba en la región sur del Lago Lario. En relación a la fecha, siguiendo el testimonio de su sobrino, decessisse anno sexto et quinquagensimo (III, 5, 7), es decir, que habría muerto a los cincuenta y seis años. Si tenemos en cuenta que su muerte tuvo lugar en el año 79 d. C., llegamos a la conclusión de que su nacimiento ronda el otoño del año 23 a. C. y el verano del siguiente.
Por otra parte, podemos observar en el Praefatio de su obra la benevolencia de Tito, a quien la dedica, así como los lazos afectivos que mantenía con su lugar de origen: namque tu solebas nugas esse aliquid meas putare (Praefatio, 1), palabras casi calcadas de dos versos de Catulo, de quien decía ser contemporáneo en el mismo pasaje: conterraneum meum.
Por lo que respecta a su familia, sabemos que estaba inscrita en la tribu Oufentina, por lo que formaban parte de la burguesía acomodada de la provincia, hasta el punto de poder haber accedido a algunas funciones de la orden ecuestre incluso antes del propio Plinio. Asimismo, tenía una hermana, Plinia, la cual se casó con un tal Cecilio, el mismo que terminaría muriendo en el 76. Por esta causa, es el tío quien termina ejerciendo el papel de tutor legítimo de su sobrino homónimo el mismo año de su muerte.
En lo que a su educación se refiere, no tenemos muchas noticias, si bien hay indicios que nos hacen pensar que pasó un tiempo en Roma durante su adolescencia, en donde, según la carta de su sobrino a Bebio Macro, llegó a trabajar como abogado. Cabe destacar, por otra parte, un pasaje de la Naturalis historia en el que se hace alusión a Apión: adolescentibus nobis visus Apion (XXX, 18). Este hombre, más bien llamado Plistonico, era de Alejandría, pero anduvo en Roma bajo los reinados de Tiberio, Calígula y Claudio. Se dedicaba a la gramática, a la historia y, en cierta parte, a la medicina en tanto en cuanto al poder de algunas plantas.
Pasemos a hablar ahora sobre su carrera militar. Si tenemos en cuenta las leyes dirigidas a la orden ecuestre, Plinio tuvo que cumplir una serie de obligaciones militares antes de que fuera posible su acceso al cargo de procurador, el cual estaba reservado a los caballeros. De esto nos habla, por un lado Suetonio, afirmando llevó a cabo su labor industrie (fragm. 80). Por su parte, su sobrino, en la carta ya mencionada a Bebio Macro, nos dice que su tío sirvió como praefectus alae (III, 5, 3), y que redacto los veinte libros de sus Bella Germaniae durante su servicio en Germania (III, 5, 4). Concretamente, sus funciones las cumplió en las fronteras del noroeste del Imperio, en torno a los años 47 y 58. En primer lugar, sirvió poco tiempo en la Germania inferior, bajo las órdenes de legado consular Dominicio Corbulón. Más adelante en la Germania superior, esta vez bajo Pomponio Secundo. Luego regresó a la inferior, con Pomponio Paulino, y, finalmente de nuevo a la superior con Duvio Avito. Es destacable el orden que siguió Plinio en su militia equestris, y es que, tal y como señala R. Syme en el libro de G. Servat (Plinio el Viejo, p. 25), en lugar de ir de praefectus cohortis a tribunus militum y, de ahí, finalmente, a praefectus alae, nuestro autor desempeñó los dos últimos cargos en el orden inverso, obedeciendo lo que había establecido en aquel entonces el emperador Claudio.
Durante esta época, Plinio estrecha lazos de amistad con personalidades de la talla de Tito, al cual se refiere, como hemos visto, en el Praefatio  de su obra: nobis quidem qualis in castrensi contubernio (Praef. 3). Efectivamente, la palabra contubernium se refiere a compañeros de tienda. Por otra parte, fue muy amigo de Pomponio, lo cual propició que llegara a relacionarse con círculos muy distinguidos de su época.
Por lo demás, no tendremos noticias de Plinio hasta después de la muerte de Nerón y de la toma de poder por parte de Vespasiano. Y es que, en torno al año 50, en el que vuelve de Germania, no está claro, como señala G. Serbat (p. 26) si “el crédito de sus enemigos estuviera en baja”, o pudiera ser que no estuviera dispuesto a desempeñar un cargo público bajo el reinado de tal déspota emperador. Por esta causa, fue el momento en el que se dedicó a su labor literaria, si bien se corresponde con la datación de sus obras de gramática y de pedagogía. Del mismo modo, tuvo la oportunidad de encontrarse en Roma, en el año 66, con Suetonio Paulino, el primer jefe romano que había sido capaz de atravesar el Atlas, según indica nuestro autor en la obra que nos ocupa (V, 14, 1).
Por otra parte, pasaremos a hablar del cursus honorum de Plinio. Como hemos señalado en el párrafo anterior, no será hasta el ascenso al poder de Vespasiano cuando podamos hacer una datación. No más ni menos que el cursus que se correspondía con el de los caballeros que se habían distinguido durante su servicio militar. Al mismo nivel que los legados, se encontraban los procuradores, de las cuales las que gozaban del mayor rango eran las del gobierno de Egipto, las de las prefecturas urbanas en Roma y las del mando de flotas. Y este fue el camino que recorrió Plinio en su vida como funcionario, un administrador de alto nivel que guardaba lealtad en todo momento al emperador sin dejar de lado a su pasión por el conocimiento.

·         Obra
Aparte de Naturalis historia tenemos noticias de otras obras que realizó Plinio a lo largo de su vida. Sin embargo, se quedaron en eso, en una noticia, pues ninguna de ellas nos ha llegado. Aparte de dedicarle tiempo a diferentes ámbitos de la ciencia natural, nuestro autor se encargó de otros campos como la técnica militar, la historia y la gramática. A continuación, iremos refiriéndonos a cada una de estas en particular.
En primer lugar, en lo que a la técnica militar se refiere, Plinio el Joven, en su carta a Tácito, nos cuenta que su tío había compuesto una serie de obras quo sint ordine scripti (III, 5, 2), es decir, en el orden siguiente: un libro sobre el manejo del venablo a caballo: De iaculatione equestri. De este título habla incluso el propio autor en su Naturalis historia: puri ingenio curaque (VIII, 159 y 162). En estos pasajes, además alude a Virgilio como persona que había sido capaz de describir las cualidades de un buen caballo, tal y como lo había hecho él mismo. Esta composición se remonta al momento en el que Plinio desempeñaba el cargo de praefectus alae.
Con respecto a su producción histórica, tenemos que tener en cuenta, tal y como señala G. Serbat (p. 43) una biografía de Pomponio Secundo en dos libros, concretamente De vita Pomponi Secundi duo. Recordemos que este fue el segundo comandante en Germania, por lo que a Plinio y a aquel los unía un estrecho lazo de afecto como general y oficial. Por esta razón, nuestro autor decide escribir la biografía de su amigo, con el fin de que su memoria viviera para siempre.
Por otro lado, dentro de la misma temática, encontramos, gracias, nuevamente, al testimonio de Plinio en Joven en su obra ya citada (III, 5, 4), los veinte libros de los Bella Germaniae. A lo largo de esta composición, su autor abarca todas y cada una de las guerras que se llevaron a cabo contra los germanos. Dio inició a su tarea justo al mismo tiempo que prestaba servicio militar en el Rin, obedeciendo en todo momento un sueño que había tenido, en el que se le aparecía la imagen muerta de Druso Nerón. Este le decía a Plinio que no dejara que su recuerdo se borrara para siempre.
Por último, dentro del conjunto histórico, hemos de mencionar la historia A fine Aufidi Bassi, compuesta ya bajo el reinado de Vespasiano. Abarcaba un período que comenzaba tras la muerte de Aufidio Baso, es decir, que continuaba, por otra parte, la historia de Tito Livio. No obstante, el contenido de esta composición es más bien, incierta, y solo es posible acudir a la Naturalis historia para entresacar algunos datos someros. Aun así, sirvió en la antigüedad para otros títulos de autores como Tácito y su descripción de las campañas de Germania. Por eso podemos encontrar en sus Annales una mención a Plinio: tradit C. Plinius Germanicorum bellorum scriptor (I, 69, 3).
Finalmente, hagamos alusión a dos libros de gramática y retórica que llevó a cabo el autor que nos ocupa, cuya información nos llega de nuevo gracias a su sobrino (III, 5, 5 y 6). Concretamente, señala que se compusieron justo antes de la historia A fine Aufidi Bassi. Se trata, pues de Studiosi tres (in sex volumina propter amplitudinem divisi, quibus oratorem ab incunabulis instituit et perficit) y de Dubii sermonis octo. El primero de ellos estaba dirigido a la formación del orador partiendo de los primeros rudimentos, mientras que el segundo se encarga de las dificultades y ambigüedades de la lengua. Ambas fueron escritas, como hemos señalado líneas más arriba, en el reinado de Nerón, pues no era el mejor momento para que una persona expresase sus ideas libremente.
En resumen, vemos a un Plinio interesado por diferentes ramas del conocimiento que fue citado en numerosas ocasiones por sus contemporáneos y los escritores posteriores. Sin duda, es comparable, como sugiere G. Serbat (p. 53) al Crisipo al que aludía el propio Cicerón: est in omnia historia curiosus en sus Tusculanae Disputationes (I, 108), en definitiva, un hombre que se mostraba un gran interés en todo tipo de investigaciones.

De naturalis historia
En este apartado prestaremos mayor atención a la única obra de Plinio el Viejo que conservamos al completo. A lo largo de sus treinta y siete libros, esta composición no solo nos ha aportado información y noticias en abundancia, sino que incluso ha llegado a influir sobremanera en los intelectuales y estudiosos de la Edad Moderna.
·         Objetivo de la obra y fuentes
Desde el comienzo de su Naturalis historia, Plinio deja claro cuál es su objetivo, precisamente lo hace en el praefatio, que al mismo tiempo le sirve como dedicatoria. Y es que el autor que nos ocupa pretendía componer un todo que reuniera omnia adtingenda quae Graeci τῆς ἐγκυκλίου παιδείας vocant (Praef. 14), es decir, todo aquello a lo que los griegos adjuntaron dentro de la cultura enciclopédica. En definitiva, un título que contuviera todo el saber. Él mismo afirma que ningún griego había conseguido llevar a cabo por sí solo una empresa de tal envergadura, no obstante, lejos de cualquier arrogancia, Plinio quería que sus palabras fueran asequibles para cualquiera, ya fueran estudiosos o campesinos y artesanos. Buscaba, por encima de todo, que su trabajo fuera útil para todo el mundo.
Además, es destacable que hubiera hecho posible que cada individuo leyera y consultara lo que deseara, gracias a los índices que reunió en el libro I, lo cual hacía a su composición mucho más accesible. Estamos pues, ante un autor humilde que también brilla por s honradez, por el hecho de que cita todas y cada una de sus fuentes. Nos dice: XX Rerum dignarum cura—quoniam, ut ait Domitius Piso, thesauros oportet esse, non libros—lectione voluminum circiter VV, quorum pauca admodum studiosi attingunt propter secretum materiae, ex exquisitis auctoribus centum inclusimus XXXVI voluminibus, adiectis rebus plurimis, quas aut ignoraverant priores aut postea invenerat vita (Praef. 13). Básicamente, afirma que ha utilizado veinte mil datos de interés tras la lectura de dos mil volúmenes pertenecientes a unos cien escritores, aparte de datos que habían sido ignorados por sus antecesores, de ahí lo de rebus plurimis.
Finalmente, como apunte digno de mención es el modo que tiene Plinio de firmar su Naturalis historia. Tal y como hicieron personalidades como Apeles o Policleto, lo hacía de manera suspensiva, como si sus páginas debieran seguir siendo completadas a lo largo de los tiempos.

·         Estructura
G. Serbat admite que es muy sorprendente que, a pesar de tener claro el carácter enciclopédico de su obra, Plinio no hubiera prestado una atención previa a la ordenación de sus treinta y siete libros. Muchas veces parece que el autor hubiera perdido el hilo conductor y pasase a tratar otros asuntos que se encontraban en segundo plano.
A voz de pronto, hay una estructura básica de la Naturalis historia que parte del segundo libro que aborda la cosmología, si bien el primero se corresponde con los índices ya mencionados. Los que van del III al VI giran en torno a la geografía, mientras que el VII finaliza con ideas antropológicas. A partir de aquí observaremos estudios acerca de la naturaleza, la cual está subordinada al hombre. Así, los animales, las plantas y los minerales son los que siguen al libro VII. Concretamente, del VIII al XI contienen datos de animales terrestres y acuáticos, así como de los pájaros y de los insectos; del XII al XVII se habla de los árboles, en el siguiente de los cereales y en el XIX de las hortalizas. Vemos, pues, que hasta este punto se sigue una línea en torno al cosmos, el hombre, el reino animal y el vegetal, pero se rompe a partir del libro XX, en el que se comienza a afrontar una temática que se sumerge en el terreno de la farmacología y la medicina.
Aunque a simple vista parezca que la obra de Plinio sigue una estructura ordenada, si nos paramos a contemplar el contenido de algunas partes, llegaremos a la conclusión de que no se corresponde con el que debería ser. Ejemplo de ello son los libros XXXIII y XXIV, dedicado a los metales como la plata, el plomo y, entre otros, el oro. Sin embargo, cuando se habla de este último, el autor se desvía del tema principal y comienza una larga exposición sobre el orden ecuestre en Roma, todo ello a partir del anillo de oro que portaban los caballeros. Además, aprovecha la ocasión para ocuparse de la moneda o de la sed de oro que tenían muchas personalidades de su época. En resumen, se trataría más de una especie de crónica histórica, que de un tratado propiamente de mineralogía.
También es posible que, a pesar de la pérdida del hilo conductor de su composición, muchos datos nos sean de gran ayuda, como sucede con el cobre en relación con la escultura (libro XXXIV). Del mismo modo sucede con el XXXV con respecto a la pintura, muy útil para los eruditos modernos; con el XXXVI, que se ocupa de las piedras; y con el XXXVII, de las gemas.
En otros casos, Plinio anuncia el tema que tratará, pero realmente lo termina haciendo en otro, como observamos en el libro XXXI, en el cual anuncia que se encargará de los remedios que se obtienen a partir de los animales acuáticos. En realidad, se dedica a desarrollar sus observaciones sobre las aguas y sus maravillas, y termina hablando de la farmacopea animal en el XXXII.
Así pues, expondremos, siguiendo a G. Serbat (p. 72), un esquema a modo de resumen de lo que hemos comentado en los párrafos anteriores, de manera que la estructura de la Naturalis historia quedaría dividida en nueve partes:

1.      I: Praefatio e índices.
2.      II: El cosmos.
3.      III-VI: Geografía.
4.      VII: Antropología.
5.      VIII-XI: Reino animal.
6.      XII-XIX: Reino vegetal.
7.      XX-XXVII: Farmacopea vegetal.
8.      XXVIII-XXXII: Farmacopea animal.
9.      XXXIII-XXXVII: Reino mineral.

La astronomía en De naturalis historia (77-82)
No obstante, en nuestra empresa no nos interesa tanto la farmacopea o la antropología como la cosmología que se aborda en el libro II. Es cierto que hay muchas discusiones, lagunas y teorías que aún quedan por resolver en torno a la Naturalis historia, su contenido y su intencionalidad, pero todo ello se sale de nuestros límites. Por esta razón, nos encargaremos de extraer de la segunda sección de la obra las ideas que guarden relación con la astronomía, así como la propia forma que tenía Plinio de ver el mundo.
Así pues, en el libro dos destacaremos cuatro partes principales, las cuales se corresponden con los cuatro elementos fundamentales que ya hemos visto en temas anteriores: fuego, aire, tierra y agua.
Los pasajes comprendidos entre el 1 y el 101, son los correspondientes a la primera parte, en la que se habla del fuego y del mundo sideral. Plinio nos muestra lo que él entiende por mundus y pasa a hablar de los planetas, de la distancia de los cuerpos celestes, de las cometas y de otros prodigios.
Más adelante, la segunda parte (II, 102- 153), está dedicada a otro elemento: el aire, así como a los fenómenos atmosféricos, los vientos, la lluvia, los rayos y otros fenómenos extraordinarios.
La tierra es el centro de la tercera parte, que ocupa los pasajes que van del 154 al 211. El autor aborda la superficie de la tierra, aspectos del cielo, terremotos y otros prodigios terrestres.
Finalmente, a pesar de que, por descarte, esta cuarta parte se corresponda con la del agua, debemos aclarar que este elemento se habría tratado ya dentro del tercer bloque. En su lugar, Plinio expone las mareas, la acción del sol y de la luna sobre el océano y otros fenómenos acuáticos.
Por otra parte, cabe destacar, a modo de conclusión del libro II, unas alusiones acerca de los prodigios del fuego terrestre y una sugerencia en torno a la medida de la tierra en los pasajes que van del 243 al 248, que coincide con el final de esta sección segunda.
Lo que lleva a cabo Plinio no se aleja mucho de la ordenación tradicional de los manuales de cosmología, pero no abundan detalles. Por ejemplo, los hados y los parhelios se tratan junto a los cometas y los bólidos, los cuales pertenecen al ámbito atmosférico, en lugar de al mundo sideral. Del mismo modo, la exposición pliniana de las aguas se realiza en el apartado dedicado a la tierra. Entre otros ejemplos también hemos de observar el hecho de que, tras desarrollar los cuatro elementos en diferentes partes, el autor añade otros apuntes después de hablar del agua. Estudiosos como G. Serbat (p. 78) sugieren que fue la dificultad que suponía la propia composición lo que hizo que Plinio mostrara “su apuro” a la hora de afrontar su redacción, añade Serbat en el mismo pasaje.
En lo que concierne a la idea pliniana de cosmología, tenemos que tener claro y ponernos de acuerdo en que el autor era todo un entusiasta a la hora de comunicar el conocimiento, y es la propia idiosincrasia de la Naturalis historia. Cuando se refiere al mundus (II, 1), de hecho, la primera palabra del segundo libro, no queda claro si se refiere a que hay que llamarlo “mundo” o, más bien “cielo”. De lo que no cabe duda es que concibe como una idea próxima a la adoración religiosa a ese quodcumque, es decir, a ese conjunto indefinible, cuya bóveda envuelve a todos los seres, y que es justo considerar como un numen, una divinidad, que no tiene ni principio ni fin (II, 1). No es más ni menos que obra de la naturaleza y la naturaleza de la misma, apunta G. Serbat (p. 78).
Por otro lado, aunque Plinio no cita entre la lista de autores a Platón, no cabe duda de que el comienzo de su libor II guarda una estrecha relación con el Timeo, concretamente, y más tarde lo afirmarían no solo Cicerón, sino también Pomponio Mela, el pasaje que se corresponde con el II, 4-5.
Asimismo, observamos otra incongruencia en esta sección de la obra pliniana. No se trata ya de que mezclase ideas pitagóricas con platónicas con un trasfondo estoico, pues este eclecticismo era bastante usual en la Roma de aquel entonces. Se trata, pues, de la importancia que le da Plinio a la astrología oriental. ¿Por qué es incoherente? Hay que tener en cuenta que, desde el principio, los romanos habían mostrado una clara reticencia a la astrología, tal y como lo habían hecho las escuelas de Platón, Aristóteles y, cómo no, la epicúrea. Sin embargo, los estoicos la concebían como uno de los aspectos de la simpatía universal, que guardaba relación con la unidad del cosmos. Por eso mismo, a partir del siglo I a. C., la importancia de la astrología se acrecentó gracias a diferentes factores, entre los cuales destacamos la afluencia de esclavos que provenían de Oriente, así como la influencia que ejerció un intelectual llamada Posidonio de Apamea, que era creyente en el ámbito de los influjos astrales. Con todo, Plinio opinaba que esta rama de la ciencia fue toda una dicha para el mundo, que influyó hasta tal punto que personalidades elevadas ya no la despreciaran. Entre otros, tenemos a César, que escogió el toro como signo, y posteriormente Augusto le dio muchísima importancia al sidus Iulium, el cometa que hizo acto de presencia tras la muerte del dictador.
Otros autores que aceptaban la astrología eran Trasilo, que llegó a ocupar un puesto en la corte como astrólogo del emperador Tiberio, de ahí que esté entre los auctores citados por Plinio. El propio Séneca, por su parte, en sus Proverbia (5, 7) señala que la acción de los planetas interfiere sobre el destino del ser humano. No obstante, aunque Plinio hace una mezcla de datos matemáticos y de teorías astrológicas para referirse al movimiento planetario, a las fases lunares, a la meteorología e incluso en lo que concierne a los astros fijos, no acepta que los cuerpos celestes intervengan de manera alguna en la conducta de los hombres. Por eso, es destacable un pasaje de su obra en la que comparte la opinión de que todos los meteoros se manifiestan de manera periódica, al igual que el resto de fenómenos naturales. Además añade no dependen de las diferentes causas que se imaginan aquellos ingenuos, sino que es su propia singularidad lo que no pone al descubierto aquella ley que los rige (II, 27).
Nuestro autor está completamente en desacuerdo en que un dios o cualquier cuerpo celeste tome parte en el destino de los mortales (II, 23; 28). A su favor, utiliza argumentos contra la astrología que habían sido utilizados ya por personalidades de la talla de Cicerón. Por eso, afirma que dos personas que han nacido en un mismo momento, experimentan diferentes destinos, como sucedió, según Homero, con Héctor y Polidamante (VII, 9). Del mismo modo, en otra parte de su Naturalis historia, concretamente en XXIX, 9, se posicionará en contra de la iatromatemática, que no es más que una práctica relacionada con el zodíaco que preveía las enfermedades en las personas, así como denunciará todas aquellas ganancias que recibían los que la suministraban.
En definitiva, Plinio estaba totalmente convencido de que el universo forma parte de un todo que es armónicamente independiente entre sí, aunque su cosmología, a menudo, está empañado por la mezcla de elementos astrológicos. Frente a autores como Germánico, Manilio o Séneca, el que nos ocupa no aceptaba un determinismo astral. Por tanto, podemos concluir que su modo de pensar estaba más cercano al de Catón y al de otros viejos romanos.

Selección de textos de la Naturalis Historia relacionados con la astronomía

  •          El fuego como elemento y el mundo sideral (I, 1-10)
[1]Mundum et hoc quodcumque nomine alio caelum appellare libuit, cuius circumflexu degunt cuncta, numen esse credi par est, aeternum, inmensum, neque genitum neque interiturum umquam. huius extera indagare nec interest hominum nec capit humane coniectura mentis.
[2] sacer est, aeternus, immensus, totus in toto, immo vero ipse totum, infinitus ac finito similis, omnium rerum certus et similis incerto, extra intra cuncta conplexus in se, idemque rerum naturae opus et rerum ipsa natura.
[3] furor est mensuram eius animo quosdam agitasse atque prodere ausos, alios rursus occasione hinc consumpta aut hic data innumerabiles tradidisse mundos, ut totidem rerum naturas credi oporteret aut, si una omnes incubaret, totidem tamen soles totidemque lunas et cetera etiam in uno et inmensa et innumerabilia sidera, quasi non eaedem quaestiones semper in termino cogitationi sint occursurae desiderio finis alicuius aut, si haec infinitas naturae omnium artifici possit adsignari, non idem illud in uno facilius sit intellegi, tanto praesertim opere. furor est profecto, furor egredi ex eo et, tamquam interna eius cuncta plane iam nota sint, ita scrutari extera, quasi vero mensuram ullius rei possit agere qui sui nesciat, aut mens hominis videre quae mundus ipse non capiat
[4] furor est profecto, furor egredi ex eo et, tamquam interna eius cuncta plane iam nota sint, ita scrutari extera, quasi vero mensuram ullius rei possit agere qui sui nesciat, aut mens hominis videre quae mundus ipse non capiat.
[5] Formam eius in speciem orbis absoluti globatam esse nomen in primis et consensus in eo mortalium orbem appellantium, sed et argumenta rerum docent, non solum quia talis figura omnibus sui partibus vergit in sese ac sibi ipsa toleranda est seque includit et continet nullarum egens compagium nec finem aut initium ullis sui partibus sentiens, nec quia ad motum, quo subinde verti mox adparebit, talis aptissima est, sed oculorum quoque probatione, quod convexu mediusque quacumque cernatur, cum id accidere in alia non possit figura.
[6] Hanc ergo formam eius aeterno et inrequieto ambitu, inenarrabili celeritate, viginti quattuor horarum spatio circumagi solis exortus et occasus haut dubium reliquere. an sit inmensus et ideo sensum aurium excedens tantae molis rotatae vertigine adsidua sonitus, non equidem facile dixerim, non, Hercule, magis quam circumactorum simul tinnitus siderum suosque volventium orbes an dulcis quidam et incredibili suavitate concentus. nobis qui intus agimus iuxta diebus noctibusque tacitus labitur mundus.
[7] esse innumeras ei effigies animalium rerumque cunctarum inpressas nec, ut in volucrum notamus ovis, levitate continua lubricum corpus, quod clarissimi auctores dixere, terrenorum argumentis indicatur, quoniam inde deciduis rerum omnium seminibus innumerae, in mari praecipue ac plerumque confusis monstrificae, gignantur effigies, praeterea visus probatione, alibi ursi, tauri alibi, alibi litterae figura, candidiore medio per verticem circulo.
[8] equidem et consensu gentium moveor; namque et Graeci nomine ornamenti appellavere eum et nos a perfecta absolutaque elegantia mundum. caelum quidem haut dubie caelati argumento diximus, ut interpretatur M. Varro.
[9] adiuvat rerum ordo discripto circulo qui signifer vocatur in duodecim animalium effigies et per illas solis cursus congruens tot saeculis ratio.
[10] Nec de elementis video dubitari quattuor esse ea: ignium summum, inde tot stellarum illos conlucentium oculos; proximum spiritus, quem Graeci nostrique eodem vocabulo aera appellant, vitalem hunc et per cuncta rerum meabilem totoque consertum; huius vi suspensam rum quarto aquarum elemento librari medio spatii tellurem.

  •          Los planetas (I, 32-40)
[32] summum esse quod vocant Saturni sidus ideoque minimum videri et maximo ambire circulo ac tricesimo anno ad brevissima sedis suae principia regredi crtum est, omnium autem errantium siderum meatus, interque ea solis et lunae, contrarium mundo agere cursum, id est laevum, ilo semper in dextra praecipiti.
[33] et quamvis adsidua conversione immensae celeritatis attollantur ab eo rapianturque in occasum, adverso tamen ire motu per suos quaeque passus. ita fieri, ne convolutus aer eandem in partem aeterna mundi vertigine ignavo globo torpeat, sed fundatur adverso siderum verbere discretus et digestus.
[34] Saturni autem sidus gelidae ac rigentis esse naturae, multumque ex eo inferiorem Iovis circulum et ideo motu celeriore duodenis circumagi annis. tertium Martis, quod quidam Herculis vocant, igne ardens solis vicinitate, binis fere annis converti, ideoque huius ardore nimio et rigore Saturni, interiectum ambobus, ex utroque temperari Iovem salutaremque fieri.
[35] deinde solis meatum esse partem quidem trecentarum sexaginta, sed ut observatio umbrarum eius redeat ad notas, quinos annis dies adici superque quartam partem diei. quam ob causam quinto anno unus intercalarius dies additur, ut temporum ratio solis itineri congruat.
[36] Infra solem ambit ingens sidus appellatum Veneris, alterno meatu vagum ipsisque congominibus aemulum solis ac lunae. praeveniens quippe et ante matutinum exoriens luciferi nomen accepit ut sol atler diemque maturans, contra ab occasu refulgens nuncupatur vesper ut prorogans lucem vicemve lunae reddens.
[37] quam naturam eius Pythagoras Samius primus deprehendit Olympiade circiter XLII, qui fuit urbis Romae annus XCLII. iam magnitudine extra cuncta alia sidera est, claritatis quidem tantae, ut unius huius stellae radiis umbrae reddantur. itaque et in magno nominum ambitu est. alii enim Iunonis, alii Isidis, alii Matris Deum appellavere.
[38] huius natura cuncta generantur in terris. namque in alterutro exortu genitali rore conspergens non terrae modo conceptus inplet, verum animantium quoque omnium stimulat. signiferi autem ambitum peragit trecenis et duodequinquagenis diebus, a sole numquam abstinens partibus sex atque quadraginta longius, ut Timaeo placet.
[39] Simili ratione, sed nequaquam magnitudine aut vi, proximum illi Mercurii sidus, a quibusdam appellatum Apollinis, inferiore circulo fertur VIIII diebus ociore ambitu, modo ante solis exortum, modo post occasum splendens, numquam ab eo XII partibus remotior, ut Cidenas et Sosigenes docent. ideo et peculiaris horum siderum ratio est neque communis cum supra dictis.
[40] nam ea et quarta parte caeli a sole abesse et tertia, et adversa soli saepe cernuntur, maioresque alios habent cuncta plenae conversionis ambitus in magni anni ratione dicendos.

  •          Distancias, cometas y otros prodigios (I, 83-91)
[83] Intervalla quoque siderum a terra multi indagare temptarunt, et solem abesse a luna undeviginti partes quantam lunam ipsam a terra prodiderunt. Pythagoras vero, vir sagacis animi, a terra ad lunam | CXXVI | stadiorum esse collegit, ad solem ab ea duplum, inde ad duodecim signa triplicatum, in qua sententia et Gallus Sulpicius fuit noster.
[84] Sed Pythagoras interdum et musica ratione appellat quantum absit a terra luna, ab ea ad Mercurium dimidium spatii et ab eo ad Veneris, a quo ad solem sescuplum, a sole ad Martem tonum [id est quantum ad lunam a terra], ab eo ad Iovem dimidium et ab eo ad Saturni, et inde sescuplum ad signiferum; ita septem tonis effici quam dia paswn armonian hoc est universitatem concentus; in ea Saturnum Dorio moveri phthongo, Iovem Phrygio et in reliquis similia, iucunda magis quam necessaria subtilitate.
[85] Stadium XXV nostros efficit passus, hoc est pedes DCXXV. Posidonius non minus XL stadiorum a terra altitudinem esse, in quam nubila ac venti nubesque perveniant, inde purum liquidumque et inperturbatae ucis aera, sed a turbido ad lunam viciens C milia stadiorum, inde ad solem quinquiens miliens, et spatio fieri, ut tam inmensa eius magnitudo non exurat terras. plures autem DCCCC in altitudinem nubes subire prodiderunt. inconperta haec et inextricabilia, sed prodenda, quia sunt prodita, in quis tamen una ratio geometricae collectionis numquam fallacis possit non repudiari, si cui libeat altius ita persequi, nec ut mensura—id enim velle paene dementis otii est—, sed ut tantum aestimatio coniectanti donstet animo.
[86] nam cum CCCLX et fere sex partibus orbis solis ex circuitu eius patere appareat circulum, per quem meat, semperque dimetiens tertiam partem ambitus et tertiae paulo minus septimam colligat, apparet dempta eius dimidia, quoniam terra centralis interveniat, sextam fere partem huius inmensi spatii, quod circa terram circuli solaris animo conprehenditur, inesse altitudinis spatio, lunae vero duodecimam, quoniam tanto breviore quam sol ambitu currit. ita fieri eam in medio solis ac terrae.
[87] miror quo procedat inprobitas cordis humani parvolo aliquo invitata successu, sicut in supra dictis occasionem inpudentiae ratio largitur. ausisque divinare solis ad terram spatia eadem ad caelum agunt, quoniam sit medius sol, ut protinus mundi quoque ipsius mensura veniat in digitos. quantas enim dimetiens habeat septimas, tantas habere circulum duoetvicesimas, tamquam plane a perpendiculo mensura caeli constet.
[88] Aegyptia ratio, quam Petosiris et Nechepsos ostendere, singulas partes in lunari circulo, ut citum est, minimo XXXIII stadiis paulo amplius patere colligit, in Saturni amplissimo duplum, in solis, quem medium esse diximus, utriusque mensurae dimidium. quae computatio plurimum habet pudoris, quoniam ad Saturni circulum addito signiferi ipsius intervallo nec numerabilis multiplicatio efficitur.
[89] Restant pauca de mundo, namque et in ipso caelo stellae repente nascuntur. plura eodem genera. cometas Graeci vocant, nostri crinitas, horrentes crine sanguineo et comarum modo in vertice hsipidas. iidem pogonias quibus inferiore ex parte in speciem barbae longae promittitur iuba. acontiae iaculi modo vibrantur, ocissimo significatu. haec fuit, de qua quinto consulatu suo Titus Imperator Caesar praeclaro carmine perscripsit, ad hunc diem novissima visa. easdem breviores et in mucronem fastigata xiphias vocavere, quae sunt omnium pallidissimae et quodam gladii nitore ac sine ullis radiis, quos et disceus, nomini similis, colore autem electro, raros e margine emittit.
[90] pitheus doliorum cernitur figura, in concavo fumidae lucis. ceratias cornus speciem habet, qualis fuit cum Graecia apud Salamina depugnavit. lampadias ardentes imitatur faces, hippeus equinas iubas, celerrimi motus atque in orbem circa se euntes. fit et candidus DioV cometes, argenteo crine ita refulgens, ut vix contueri liceat, specieque humana dei effigiem in se ostendens. fiunt et hirci, villorum specie et nube aliqua circumdati. semel adhuc iubae effigies mutata in hastam est, Olympiade CVIII, urbis anno CCCCVIII. brevissimum quo cernerentur spatium VII dierum adnotatum est, longissimum CLXXX.
[91] Moventur autem aliae errantium modo, aliae inmobiles haerent, omnes ferme sub ipso septentrione aliqua eius parte non certa, sed maxime in candida, quae lactei circuli nomem accepit. Aristoteles tradit et simul plures cerni, nemini compertum alteri, quod equidem sciam, ventos autem ab iis graves aestusve significari. fiunt et hibernis mensibus et in austrino polo, sed ibi citra ullum iubar. diraque conperta Aethiopum et Aegypti populis spirae modo intorta, visu quoque torvo, nec stella verius quam quidam igneus modus.
·         El aire como elemento, fenómenos atmosféricos, el viento y la lluvia (II, 102-104; 116-126)
[102] Hactenus de mundo ipso sideribusque: nunc reliqua caeli memorabilia. namque et hoc caelum appellavere maiores quod alio nomine a‘ra, omne quod inani simile vitalem hunc spiritum fundit. infra lunam haec sedes multoque inferior, ut animadverto propemodum constare, infinitum ex superiore natura a‘ris, infinitum terreni halitus miscens utraque sorte confunditur. hinc nubila, tonitrua et alia fulmina, hinc grandines, pruinae, imbres, procellae, turbines, hinc plurima mortalium mala et rerum naturae pugna secum.
[103] terrena in caelum tendentia deprimit siderum vis eademque quae sponte non subeant ad se trahit. decidunt imbres, nebulae subeunt, siccantur amnes, ruunt grandines. torrent radii et terram in medium undique inpellunt, iidem infracti resiliunt et quae potuere auferunt secum. vapor ex alto cadit rursusque in altum redit. venti ingruunt inanes iidemque cum rapina remeant. tot animalium haustus spiritum e sublimi trahit, at ille contra nititur, tellusque ut inani caelo spiritum fundit.
[104] sic ultro citro commeante natura ut tormento aliquo mundi celeritate discordia accenditur. nec stare pugnae licet, sed adsidue rapta convolvitur et circa terram inmenso rerum causas globo ostendit, subinde per nubes caelum aliud obtexens. ventorum hoc regnum. itaque praecipua eorum natura ibi et ferme reliquas complexa eas causas, quoniam tonitruum et fulminum iactus horum violentiae plerique adsignant, quin et ideo lapidibus pluere interim, quia vento sint rapti, et multa similiter. quam ob rem simul plura dicenda sunt.
[116] Sed plurimum interest, flatus sit an ventus. illos statos atque perspirantes, quos non tractus aliquis, verum terrae sentiunt, qui non aura, non procella, sed, mares appellatione quoque ipsa, venti sunt, sive adsiduo mundi motu et contrario siderum occursu nascuntur, sive hic est ille generabilis rerum naturae spiritus huc illuc tamquam in utero aliquo vagus, sive disparili errantium siderum ictu radiorumque multiformi iactu flagellatus aër, sive a suis sideribus exeunt his propioribus sive ab illis caelo adfixis cadunt, palam est illos quoque legem habere naturae non ignotam, etiamsi nondum percognitam.
[117] viginti amplius auctores Graeci veteres prodidere de his observationes. quo magis miror orbe discordi et in regna, hoc est in membra, diviso tot viris curae fuisse tam ardua inventu, inter bella praesertim et infida hospitia, piratis etiam, omnium mortalium hostibus, transituros fama terrentibus, ut hodie quaedam in suo quisque tractu ex eorum commentariis, qui numquam eo accessere, verius noscat quam indifgenarum scientia, nunc vero pace tam festa, tam gaudente proventu rerum artiumque principe, omnino nihil addisci nova inquisitione, immo ne veterum quidem inventa perdisci.
[118] non erant maiora praemia, in multos dispersa fortunae magnitudine, et ista plures sine praemio alio quam posteros iuvandi eruerunt. namque mores hominum senuere, non fructus, et inmensa multitudo aperto, quodcumque est, mari hospitalique litorum omnium adpulsu navigat, sed lucri, non scientiae, gratia. nec reputat caeca mens et tantum avaritiae intenta id ipsum scientia posse tutius fieri. quapropter scrupulosius, quam instituto fortassis conveniat operi, tractabo ventos, tot milia navigantium cernens.
[119] Veters quattuor omnino servavere per totidem mundi partes—ideo nec Homerus plures nominat—hebeti, ut mox iudicatum est, ratione; secuta aetas octo addidit nimis subtili atque concisa. proximis inter utramque media placuit, ad brevem ex numerosa additis quattuor. sunt ergo bini in quattuor caeli partibus, ab oriente aequinoctiali subsolanus, ab oriente brumali vulturnus. illum apelioten, hunc Graeci eurum appellant. a meridie auster et ab occasu brumali Africus; notum et Liba nominant. ab occasu aequinoctiali favonius, ab occasu solstitiali corus; zephyrum et argesten vocant. a septentrionibus septentrio, interque eum et exortum solstitialem quilo, aparctias et boreas dicti.
[120] numerosior ratio quattuor his interiecerat, thrascian media regione inter septentrionem et occasum solstitialem, itemque caecian media inter aquilonem et exortum aequinoctialem ab ortu solstitiali, Phoenica media regione inter ortum brumalem et meridiem, item inter Liba et notum conpositum ex utroque medium inter meridiem et hibernum occidentem Libonotum. nec finis. alii quippe mesen nomie etiamnum addidere inter borean et caecian, et inter eurum notumque euronotum. sunt etiam quidam peculiares quibusque gentibus venti, non ultra certum procedentes tractum, ut Atheniensibus sciron, paulo ab argeste deflexus, reliquae Graeciae ignotus. aliubi flatus idem Olympias vocatur.
[121] consuetudo omnibus his nominibus argesten intellegit. caecian aliqui vocant Hellespontian, et eosdem alii aliter. item in Narbonensi provincia clarissimus ventorum est circius nec ullo omnium violentia inferior, Ostiam plerumque secto Ligustico mari perferens. idem idem non modo in reliquis partibus caeli ignotus est, sed ne Viennam quidem eiusdem provinciae urbem attingens: paucis ante milibus iugi modici occursu tantus ille ventorum coercitus! et austros in Aegyptum penetrare negat Fabianus. quo fit manifesta lex naturae, ventis etiam et tempore et fine dicto.
[122] Ver ergo aperit navigantibus maria, cuius in principio favonii hibernum molliunt caelum sole aquarii XXV obtinente partem. is dies sextus Februarias ante idus. competit ferme et hoc omnibus, quos deinde ponam, per singulas intercalationes uno die anticipantibus rursusque lustro sequenti ordinem servantibus. favonium quidam a. d. VIII kalendas Martias chelidonian vocant ab hirundinis visu, nonnulli vero ornithian, uno et LXX die post brumam ab adventu avium flantem per dies VIIII. favonio contrarius est quem subsolanum appellavimus.
[123] dat aestatem exortus vergiliarum in totidem partibus tauri VI diebus ante Maias idus, quod tempus austrinum est, huic vento septentrione contrario. ardentissimo autem aestatis tempore exoritur caniculae sidus sole primam partem leonis ingrediente, qui dies XV ante Augustas kalendas est. huius exortum diebus VIII ferme aquilones antecedunt, quos prodromos appellant.
[124] post biduum autem exortus iidem aquilones constantius perflant diebus XL. quos etesias appellant. mollire eos creditur solis vapor geminatus ardore sideris, nec ulli ventorum magis stati sunt. post eos rursus austri frequentes usque ad sidus arcturi, quod exoritur XI diebus ante aequinoctium autumni. cum hoc corus incipit. corus autumnat; huic est contrarius vulturnus.
[125] post id aequinoctium diebus fere IIII et XL vergiliarum occasus hiemem inchoat, quod tempus in III idus Novembres incidere consuevit; hoc est aquilonis hiberni multumque aestivo illi dissimilis, cuius ex adverso est Africus. ante brumam autem VII diebus totidemque post eam sternitur mare alcyonum feturae, unde nomen II dies traxere. reliquum tempus hiemat. nec tamen saevitia tempestatum concludit mare. piratae primum coegere mortis periculo in mortem ruere et hiberna experiri maria; nunc idem avaritia cogit.
[126] Ventorum frigidissimi sunt quos a septentrione diximus spirare et vicinus iis corus. hi et reliquos conpescunt et nubes abigunt. umidi Africus et praecipue auster Italiae. narrant et in Ponto caecian in se trahere nubes. sicci corus et vulturnus, praeterqueam desinentes. nivales aquilo et septentrio. grandines septentrio inportat et corus. aestuosus auster, tepidi vulturnus et favonius. iidem subsolano sicciores, et in totum omnes a septentrione et occidente sicciores quam a meridie et oriente.
·         Rayos y fenómenos extraordinarios (II, 135-139)
135] Hieme et aestate rara fulmina contrariis de causis, quoniam hieme densatus a‘r nubium crassiore corio spissatur, omnisque terrarum exhalatio rigens ac gelida quicquid accipit ignei vaporis exstinguit. quae ratio inmunem Scythiam et circa rigentia a fulminum casu praestat, e diverso nimius ardor Aegyptium, siquidem calidi siccique halitus terrae raro admodum tenuesque et infirmas densantur in nubes.
[136] vere autem et autumno crebriora fulmina, corruptis in utroque tempore aestatis hiemisque causis, qua ratione crebra in Italia, quia mobilior aer mitiore hieme et aestate nimbosa semper quodammodo vernat vel autumnat. Italiaeque partibus iis, quae a septentrione descendunt ad teporem, qualis est urbis et Campaniae tractus, iuxta hieme et aestate fulgurat, quod non in alio situ.
[137] Fulminum ipsorum plura genera traduntur. quae sicca veniunt, non adurunt, sed dissipant; quae umida, non urunt, sed infuscant. tertium est quod clarum vocant, mirificae maximae naturae, quo dolia exhauriuntur intactis operimentis nulloque alio vestigio relicto, aurum et aes et argentum liquatur intus, sacculis ipsis nullo modo ambustis ac ne confuso quidem signo cerae. Marcia, ... princeps Romanorum, icta gravida partu exanimatio ipsa citra ullum aliud incommodum vixit. in Catilinanis prodigiis Pompeiano ex municipio M. Herennius decurio sereno die fulmine ictus est.
[138] Tuscorum litterae novem deos emittere existimant, eaque esse undecim generum; Iovem enim trina iaculari. Romani duo tantum ex iis servavere, diurna attribuentes Iovi, nocturna Summano, rariora sane eadem de causa frigidioris caeli. Etruria erumpere terra quoque arbitratur, quae infera appellat, brumali tempore facta saeva maxime et exsecrabilia, cum sint omnia, quae terrena existimant, non illa generalia nec a sideribus venientia, sed ex proxima atque turbidiore natura. argumentum evidens, quod omnia superiora e caelo decidentis obliquos habent ictus, haec autem, quae vocant terrena, rectos.
[139] et quae ex propiore materia cadunt, ideo creduntur e terra exire, quoniam ex repulsu nulla vestigia edunt, cum sit illa ratio non inferi ictus, sed adversi. a Saturni ea sidere proficisci subtilius ista consectati putant, sicut cremantia a Martis, qualiter cum Vlsinii, oppidum Tuscorum opulentissimum, totum concrematum est fulmine. vocant et familiaria in totam vitam fatidica, quae prima fiunt familiam suam cuique indepto. ceterum existimant non ultra decem annos portendere privata, praeterquam aut primo patrimonio facta aut natali die, publica non ultra tricesimum annum, praeterquam in deductione oppidi.
·         La tierra como elemento, la superficie de la tierra, el cielo y los terremotos (II, 154-160)
[154] Sequitur terra, cui uni rerum naturae partium eximia propter merita cognomen indidimus maternae nascentes excipit, natos alit semelque editos et sustinet semper, novissime conplexa gremio iam a reliqua natura abdicatos, tum maxime ut mater operiens, nullo magis sacra merito quam quo nos quoque sacros facit, etiam monimenta ac titulos gerens nomenque prorogans nostrum et memoriam extendens contra brevitatem aevi, cuius numen ultimum iam nullis precamur irati grave, tamquam nesciamus hanc esse solam quae numquam irascatur homini.
[155] aquae subeunt in imbres, rigescunt in grandines, tumescunt in fluctus, praecipitantur in torrentes, aer densatur nubibus, furit procellis: at haec benigna, mitis, indulgens ususque mortalium semper ancilla, quae coacta generat, quae sponte fundit, quos odores saporesque, quos sucos, quos tactos, quos colores! quam bona fide creditum faenus reddit! quae nostra causa alit! pestifera enim animantia, vitali spiritu havente culpam: illi necesse est semina excipere et genita sustinere; sed in malis generantium noxa est. illa serpentem homine percusso amplius non recipit poenasque etiam incertum nomine exigit. illa medicas fundit herbas et semper homini parturit.
[156] quin et venena nostri miseritam instituisse credi potest, ne in taedio vitae fames, more terrae meritis alienissima, lenta nos consumeret tabe, ne lacerum corpus abrupta dispergerent, ne laquei torqueret poena praepostera incluso spiritu, cui quaereretur exitus, ne in profundo quaesita morte sepultura pabulo fieret, ne ferri cruciatus scinderet corpus. ita est, miserita genuit id, cuius facillimo haustu inlibato corpore et cum toto sanguine exstinguerentur, nullo labore, sitientibus similes, qualiter defunctos non volucres, non ferae attingerent terraeque servaretur qui sibi ipsi periisset.
[157] verum fateamur: terra nobis malorum remedium genuit, nos illud vitae facimus venenum. non enim et ferro, quo carere non possumus, simili modo utimur? nec tamen quereremur merito, etiamsi maleficii causa tulisset. adversus unam quippe naturae partem ingrati sumus. quas non ad delicias quasque non ad contumelias servit homini? in maria iacitur aut, ut freta admittamus, eroditur. aquis, ferro, igni, ligno, lapide, fruge omnibus cruciatur horis multoque plus, ut deliciis quam ut alimentis famuletur nostris.
[158] et tamen quae summa patitur atque extrema cute tolerabilia videantur: penetramus in viscera, auri argentique venas et aeris ac plumbi metalla fodientes, gemmas etiam et quosdam parvulos quaerimus lapides scrobibus in profundum actis. viscera eius extrahimus, ut digito gestetur gemma, quo petitur. quot manus atteruntur, ut unus niteat articulus! si ulli essent inferi, iam profecto illos avaritiae atque luxuriae cuniculi refodissent. et miramur, si eadem ad noxam genuit aliqua!
[159] ferae enim, credo, custodiunt illam arcentque sacrilegas manus. non inter serpentes fodimus et venas auri tractamus cum veneni radicibus? placatiore tamen dea ob haec, quod omnes hi opulentiae exitus ad scelera caedesque et bella tendunt, quodque sanguine nostro rigamus insepultisque ossibus tegimus, quibus tamen velut exprobato furore tandem ipsa se obducit et scelera quoque mortalium occultat. Inter crimina ingrati animi et hoc duxerim quod naturam eius ignoramus.
[160] est autem figura prima, de qua consensus iudicat. orbem certe dicimus terrae globumque verticibus includi fatemur. neque enim absoluti orbis est forma in tanta montium excelsitate, tanta camporum planitie, sed cuius amplexus, si cuncta liniarum comprehendantur ambitu, figuram absoluti orbis efficiat, id quod ipsa rerum natura cogit, non isdem causis, quas attulimus in caelo. namque in illo cava in se convexitas vergit et cardini suo, hoc est terrae, undique incumbit. haec ut solida ac conferta adsurgit intumescenti similis extraque protenditur. mundus in centrum vergit, at terra exit a centro, inmensum eius globum in formam orbis adsidua circa eam mundi volubilitate cogente.
·         Prodigios de la tierra (II, 207-211)
[207] metallorum opulentia tam varia, tam dives, tam fecunda, tot saeculis suboriens, cum tantum cotidie orbe toto populentur ignes, ruinae, naufragia, bella, fraudes, tantum vero luxuria et tot mortales conterant; gemmarum pictura tam multiplex, lapidum tam discolores maculae interque eos candor alicuius praeter lucem omnia excludens; medicatorum fontium vis; ignium tot locis emicantium perpetua tot saeculis incendia; spiritus letales aliubi aut scrobibus emissi aut ipso loci situ mortiferi, aliubi volucribus tantum, ut Soracte vicino urbe tractu, aliubi praeter hominem ceteris animantibus,
[208] nonnumquam et homini, ut in Sinuessano agro et Puteolano! spiracula vocant, alii Chaeronea, scrobes mortiferum spiritum exhalantes, item in Hirpinis Ampsancti ad Mephitis aedem locum, quem qui intravere moriuntur; simili modo Hierapoli in Asia, Matris tantum Magnae sacerdoti innoxium. aliubi fatidici specus, quorum exhalatione temulenti futura praecinant, ut Delphis nobilissimo oraculo. quibus in rebus quid possit aliud causae adferre mortalium quispiam quam diffusae per omne naturae subinde aliter atque aliter numen erumpens?
[209] Quaedam vero terrae ad ingressus tremunt, sicut in Gabiensi agro non procul urbe Roma iugera ferme ducenta equitantium cursu; similiter in Reatino. quaedam insulae semper fluctuantur, sicut in agro Caecubo et eodem Reatino, Mutinensi, Statoniensi, in Vadimonis lacu, ad Cutilias aquas opaca silva, quae numquam die ac nocte eodem loco visitur, in Lydia quae vocantur Calaminae, non ventis solum, sed etiam contis quo libeat inpulsae, multorum civium Mithridatico bello salus. sunt et in Nymphaeo parvae, Saliares dictae, quoniam in symphoniae cantu ad ictus modulantium pedum moventur. in Tarquiniensi lacu magno Italiae duae nomora circumferunt, nunc triquetram figuram edentes, nunc rotundam conplexu ventis inpellentibus, quadratam numquam.
[210] Celebre fanum habet Veneris Paphos, in cuius quandam aream non inpluit, item in Nea, oppido Troadis, circa simulacrum Minervae; in eodem et relicta sacrificia non putrescunt.
[211] iuxta Harpasa oppidum Asiae cautes stat horrenda, uno digito mobilis, eadem, si toto corpore inpellatur, resistens. in Taurorum paeninsula in civitate Parasino terra est, qua sanantur omnia vulnera. at circa Asson Troadis lapis nascitur, quo consumuntur omnia corpora; sarcophagus vocatur. duo sunt montes iuxta flumen Indum: alteri natura ut ferrum omne teneat, alteri ut respuat, itaque, si sint clavi incalciamento,vestigia evelli in altero non possint, in altero sisti. Locris et Crotone pestilentiam numquam fuisse nec in Ilio terrae motum adnotatum est, in Lycia vero semper a terrae motu quadraginta dies serenos esse. in agro Arpano frumentum satum non nascitur; ad aras Mucias in Veiente et apud Tusculanum et in silva Ciminia loca sunt, in quibus in terram depacta non extrahuntur. in Crustumino natum faenum ibi noxium, extra salubre est.
·         Las mareas, el sol y la luna y su acción sobre las aguas y fenómenos acuáticos (II, 212-218)
[212] Et de aquarum natura complura dicta sunt, sed aestus mari accedere ac reciprocare maxime mirum, pluribus quidem modis, verum causa in sole lunaque. bis inter duos exortus lunae adfluunt bisque remeant vicenis quaternisque semper horis, et primum attollente se cum ea mundo intumescentes, mox a meridiano caeli fastigio vergente in occasum residentes, rursusque ab occasu subter ad caeli ima et meridiano contraria accedente inundantes, hinc, donec iterum exoriatur, se resorbentes
[213] nec umquam eodem tempore quo pridie reflui, velut anhelantes sidere avido trahente secum haustu maria et adsidue aliunde quam pridie exoriente, paribus tamen intervallis reciproci senisque semper horis, non cuiusque diei aut noctis aut loci, sed aequinoctialibus ideoque inaequales vulgarium horarum spatio, utcumque plures in eos aut diei aut noctis illarum mensurae cadant,
[214] et aequinoctio tantum pares ubique. ingens argumentum plenumque lucis ac vocis etiam diurnae. hebetes esse qui negent subtermeare sidera ac rursus eadem exsurgere, similemque terris, immo vero naturae universae, et inde faciem in isdem ortus occasusque operibus, non aliter sub terra manifesto sideris cursu aliove effectu quam cum praeter oculos nostros feratur.
[215] Multiplex etiamnum lunaris differentia, primumque septenis diebus. quippe modici a nova ad dividuam aestus, pleniores ab ea exundant plenaque maxime fervent. inde mitescunt, pares ad septimam primis, iterumque alio latere dividua augentur. in coitu solis pares plenae. eadem in aquilonia et a terris oongius recedente mitiores quam cum in austros digressa propiore nisu vim suam exercet. per octonos quosque annos ad principia motus et paria incrementa centesimo lunae revocantur ambitu. augent ea cuncta solis annuis causis, duobus aequinoctiis maxime tumentes et autumnali amplius quam verno, inanes vero bruma et magis solstitio.
[216] nec tamen in ipsis quos dixi temporum articulis, sed paucis post diebus, sicuti neque in plena aut novissima, sed postea, nec statim ut lunam mdus ostendat occultetve aut media plaga declinet, verum fere duabus horis aequinoctialibus serius, tardiore semper ad terras omnium, quae geruntur in caelo, effectu cadente quam visu, sicuti fulguris et tonitrus et fulminum.
[217] Omnes autem aestus in oceano maiora integunt spatia nudantque quam in reliquo mari, sive quia in totum universitate animosius quam parte est, sive quia magnitudo aperta sideris vim laxe grassantis efficacius sentit, eandem angustiis arcentibus. qua de causa nec lacus nec amnes similiter moventur.—(octogenis cubitis supra Britanniam intumescere aestus Pytheas Massiliensis auctor est.)—et interiora autem maria terris cluaduntur ut portu;
[218] quibusdam tamen in locis spatiosior laxitas dicioni paret, utpote cum plura exempla sint in tranquillo mari nulloque velorum pulsu tertio die ex Italia pervectorum Uticam aestu fervente. circa litora autem magis quam in alto deprehenduntur hi motus, quoniam et in corpore extrema pulsum venarum, id est spiritus, magis sentiunt. in plerisque tractu exortus aestuariis propter dispares siderum in quoque tractu exortus diversi existunt aestus, tempore, non ratione discordes, sicut in Syrtibus.
·         La medida de la tierra (II, 242-248)
[242] Pars nostra terrarum, de qua memoro, ambienti, ut citum est, oceano velut innatans longissime ab ortu ad occasum patet, hoc est ab India ad Herculis columnas Gadibus sacratas ||LXXXV|| . LXXX |VIII| p., ut Artemidoro auctori placet, ut vero Isidoro, ||XCVIII|| . |XVIII|. Artemidorus adicit amplius a Gadibus circuitu Sacri promunturii ad promunturium Artabrum, quo longissime frons procurrat Hispaniae,|DCCCCXCI| . D.
[243] mensura currit duplici via: a Gange amne ostioque eius, quo se in Eoum oceanum effundit, per Indiam Parthyenenque ad Myrianrum urbem Syriae in Issico sinu positam |XLIICVIII|. |XV|, inde proxima navigatione Cyprum insulam, Patara Lyciae, Rhodum, Astyopalaeam in Carpathio mari insulam, Taenarum Laconicae, Lilybaeum Siciliae, Caralim Sardiniae ||XXI|| . |XIII|, deinde Gades ||XII|| . |L|, quae mensura universa ab Eoo mari efficit ||LXXXV|| . |LXXXVIII|.
[244] alia via, quae certior et iniri terreno maxime potest, a Gange ad Euphraten amnem ||LI|| . |LXIX|, inde Cappadociae Mazaca |CCXLIIII|, inde per Phrygiam, Cariam, Ephesum |CCCCXCVIIII|, ab Epheso per Aegaeum pelagus Delum |CC|, Isthmum |CCXII| . D, inde terra [et Laconico mari] et Corinthiaco sinu Patras Peloponnesi |XC|, Leucadem |LXXXVII| . D, Romam |CCCLX|, Alpes usque ad Scingomagum vicum |DXVIIII|, per Galliam ad Pyrenaeos montes Illiberim |CCCCLXVIII|, ad oceanum et Hispaniae oram |DCCCXXXI|, traiectu Gadis |VII| . D, quae mensura Artemidori ratione ||LXXXIX|| . |XLV| efficit.
[245] Latitudo autem terrae a meridiano situ ad septentriones, dimidio fere minor, Isidoro colligit ||LIIII|| . |LXII|, quo palam fit quantum et hinc vapor abstulerit et illinc rigor. neque enim deesse terris arbitror aut non esse globi formam, sed inhabitabilia utrimque inconperta esse. haec mensura currit a litore Aethiopici oceani, qua modo habitatur, ad Meroen |DCXXV|, inde Alexandriam ||XII|| . |L|, Rhodum |DLXXXIIII|, Cnidum |LXXXVII| . D, Coum |XXV|, Samum |C|, Chium |XCIIII|, Mytilenen |LXV|, Tenedum |CXIX|, Sigeum promunturium |XII| . D, os Ponti |CCCXII| . D, Carambin promunturium |CCCL|, os Maeotis |CCCXII . D, ostium Tanais |CCLXXV|, qui cursus conpendiis maris brevior fieri potest |LXXIX|.
[246] ab ostio Tanais nihil inmodicum diligentissimi auctores fecere. Artemidorus ulteriora inconperta existimavit, cum circa Tanain Sarmatarum gentes degere fateretur ad septentriones versus; Isidorus adiecit ||XII||. |L| usque ad Thylen, quae coniectura divinationis est. ego non minore quam proxime dicto spatio Sarmatarum fines nosci intellego. et alioqui quantum esse debet quod innumerabiles gentes subinde sedem mutantes capiat? unde ulteriorem mensuram inhabitabilis plagae multo esse maiorem arbitror. nam et a Germania inmensas insulas non pridem conpertas cognitum habeo.
[247] De longitudine ac latitudine haec sunt, quae digna memoratu putem. universum autem circuitum Eratosthenes, in omnium quidem litterarum subtitlitate, set in hac utique praeter ceteros solers, quem cunctis probari video, CCLII milium stadiorum prodidit, quae mensura Romana conputatione efficit trentiens quindeciens centena milia passuum: inprobum ausum, verum ita subtili argumentatione conprehensum, ut pudeat non credere. Hipparchus, et in coarguendo eo et in reliqua omni diligentia mirus, adicit stadiorum paulo minus |XXVI|.
[248] alia Dionysidoro fides. neque enim subtraham exemplum scientia nobilis; senecta diem obiit in patria. funus duxere either propinquae, ad quas pertinebat hereditas. hae cum secutis diebus iusta peragerent, invenisse dicuntur scriptam: pervenisse eum a sepulchro ad infimam terram; esse eo stadiorum |XLII|. nec defuere geometrae qui interpretarentur, significare epistulam a medio terrarum orbe missam, quod deorsum ab summo longissimum esset spatium et idem pilae medium. ex quo consecuta conputatio est, ut circuitum esse |CCLII| stadiorum pronuntiarent. Harmonica ratio, quae cogit rerum naturam sibi ipsam congruere, addit huic mensurae stadiorum |XII| terramque XCVI partem totius mundi facit.

BIBLIOGRAFÍA
The Latin Library: recurso en línea con dirección http://www.thelatinlibrary.com/. Todos los textos en latín han sido tomados de esta página.
Codoñer, C. (1997). Historia de la literatura latina, Madrid: Cátedra.
Serbat, G. (2011). Plinio el Viejo, Madrid: Gredos

No hay comentarios:

Publicar un comentario